„I Srbi pod venecijanskom vlašću, a naročito oni u Severnoj Dalmaciji, imali su da podnose mnoge nevolje od predstavnika Rimske crkve, čuvajući revnosno svoje pravoslavlje.
Posle Karlovačkog i Požarevačkog mira – početak progona
Već odmah posle Karlovačkog (1699) i Požarevačkog (1718) mira, kada je i cela kontinentalna Dalmacija došla pod vlast Venecije, počelo je proganjanje pravoslavlja u tim oblastima.
Svi Srbi u Dalmaciji i Boki Kotorskoj uzeti su ispod duhovne vlasti pećkog patrijarha i podvrgnuti grčkom mletačkom arhiepiskopu, koji je bio u to doba primio uniju sa Rimom. Posebnog episkopa nisu nikako hteli da dopuste Srbima; a 1708. ponovili su zakon, da u Dalmaciji ne može biti druge vere osim rimokatoličke.
Pokušaji unijaćenja i ograničenja sveštenstva
Stoga su na Srbe gledali kao na unijate i srpsko svešenstvo potčinili vlasti katoličkih biskupija; a 1759. izdali su i naređenje da svi srpski sveštenici koji nemaju dekret o postavljenju od nadležnog katoličkog biskupa moraju napustiti Dalmaciju.
U nekim pravoslavnim crkvama, po primorskim gradovima, uveli su i katoličke oltare, pored pravoslavnih, i često svojom službom nastojali da ometu pravoslavno bogosluženje.
Zabrane i nasilni obredi
Srpski gradski sveštenici nisu smeli u crkvenom odelu da prate svoje mrtvace, niti da nose litije; a po selima su katolički fratri, na silu, po mnogim parohijama obavljali crkvene obrede i vršili tajne pravoslavnim Srbima.
Otpor naroda i uticaj Rusije
Ogorčeni narod i sveštenstvo ustali su protiv toga 1760. godine, pa su, na zauzimanje Rusije, popustila malo ta nasilja, a 1780. godine ukinut je i zakon da pravoslavni u Mletačkoj republici moraju priznavati uniju.
Ali kada su predstavnici Rimske crkve i ovde, kao i u Austriji, počeli plašiti državne faktore sa opasnošću od veza pravoslavnih Srba sa Rusijom tako da su i u Veneciji, kao i u Beču, izazivali strah od tih veza, te je jedan prosvećeni humanista, Nemac Ksaver Rajt, sekretar austrijskog poslanika Lamberga u Napulju, smatrao za dužnost da upozori cara Josifa II na veliku štetnost rimskog prozelitizma i stvaranja bauka s Rusijom i u jednoj svojoj predstavci, između ostalog, i ovo kaže:
Apel Ksavera Rajta caru Josifu II
„Želite li, da se toga straha (od Rusije) oslobodite, to ne dangubite, već stavite odmah tu uvređenu (srpsku) narodnost u uživanje njenih sloboda i granice; učinite kraj svima tužbama o tlačenju i hotimičnom nasilju, te mudrim i pravednim zakonima ulite u srca njihova poverenje u vašu vladu stalnim osvedočenjem; da vi svoje narode bez
iznimke i bez razlike želite da usrećite i duh ljubavi prema otadžbini u njima probudite“.
Ali, i kada je Austrija, prvi put, 1797. postala gospodar Dalmacije, nije htela dati pravoslavnim Srbima, pod uticajem katoličke Propagande, čitav jedan vek željenog i traženog srpskog pravoslavnog episkopa za Dalmaciju.
Francuska vlast i kratak period slobode
Štetni rimski uticaj prestao je u Dalmaciji tek za vreme francuske vlasti u njoj od 1805. do 1814, te je već 1808. Napoelon potpisao odluku da se u Dalmaciji ima ustanoviti samostalna srpska pravoslavna eprahija, konzistorija i bogoslovija. Za prvog episkopa postavljen je prebegli episkop iz Turske Benedikt Kraljević.
Povratak Austrije i obnova unijatske politike
Kad je Austrija ponovo, zatim, došla u posed Dalmacije 1815, onda je morala da prizna zatečeno stanje; ali je odmah, pod uticajem opet oživele Propagande, počela pomagati akciju na unijaćenju.“
Iz knjige „Spisi Tajnog vatikanskog arhiva XVI–XVIII veka“ – izbor tekstova iz arhivske građe Marka Jačova.
