U vremenima opšte apostazije, kada Evropa postaje uveliko antihrišćanska, javlja se jedan presedan i fenomen koji je mahom vezan za Sjedinjene Američke Države. Pravoslavlje postaje novi oblik socijalno-duhovnog panka. Potraga za smislom opet vodi Hristu, a Pravoslavlje postaje najbrže rastuća religija. Od malih zajednica, internet-propovjednika, sveštenika i monaha koji stiču popularnost poput influensera, javlja se čitav talas pravoslavnih vjernika. Korjeni ovoga svakako leže dublje, ali kao približni rodonačelnik vodi se otac Serafim Rouz, koji predstavlja renesansu hrišćanstva na Zapadu. Tamo gdje smo mislili da odavno nema Hrista, projavljuje se najveće čudo: Riječ Gospodnja postaje avangardna i magnetski privlači rijeke vjernika.
A mene neodoljivo taj fenomen koji pronosi parolu „Smrt svetu“ podsjeća na naš Bogomoljački pokret. Sličnosti su velike, uz jasne razlike, ali društveno posmatrano istina da su procesi slični i u svakom slučaju slijede po Božijem Promislu.
Bogomoljački pokret
Preduslov stvaranja Bogomoljačkog pokreta bile su nevolje od balkanskih ratova do Prvog svjetskog rata, koje su obistinile onu narodnu riječ: bez nevolje nema bogomolje. Bila je to kolevka za masovno vraćanje Bogu. Apostolsku misiju tada, u nedostatku sveštenstva, preuzima vjerni narod. Bogomoljci su uglavnom bili ljudi sa sela, slabo obrazovani i veoma religiozni. Religiozno-moralni preporod ogledao se u redovnom posećivanju bogosluženja, okupljanju radi tumačenja Svetoga Pisma, besjeda i pjevanja pobožnih pjesama. Očigledno je bilo ugledanje na protestantske sekte. Poslije srpsko-turskih ratova 1876–1878. rasplamsao se u Srbiji, u krajevima stradalim u ratu, da bi se ponovo javio na Solunskom frontu. Slično apostolima i prvim hrišćanima, koji su sve ostavljali samo da bi Hrista zadobili, činili su i bogomoljci. Stoga nije čudno što su i oni, poput prvih hrišćana, u očima svojih savremenika bili ljudi „neknjižnjivi i prosti“ (Djela ap. 4,13), pa je i određivanje riječi „bogomoljac“ u našim rječnicima nosilo prizvuk osude zbog „preteranog ispoljavanja pobožnosti“ (kao da se Bogu može premoliti), pa i njihovo svrstavanje u sektu. Oni su samo htjeli da se moralno preporode, da u njima buja život dostojan bogolikih bića i da svjetla obraza mogu nositi ime hrišćana i doći pred svoga Gospoda.
Revnost bogomoljaca bila je nerazumljiva za mnoge, a mnogi su im i zavidjeli na tome. Svojom revnošću u vjeri i životu sa vjerom oni su bili primjer, ali, nažalost, i ukor mnogima.Kako svaka veća nesreća natera ljude da shvate svoju nemoć, za vrijeme Prvog svjetskog rata masovno su se i prost narod i vojnici na frontu okretali Bogu, vapijajući za pomoć. To je bila podloga za dalji spontani razvoj idealističkog bogomoljačkog pokreta koji se masovno širio među Srbima i u novostvorenoj Kraljevini SHS-Jugoslaviji, da bi, uz blagoslov patrijarha Dimitrija, i zvanično bio prihvaćen od Srpske Pravoslavne Crkve na Velikom saboru u Krnjevu 1920. godine pod nazivom Pravoslavna narodna hrišćanska zajednica. U isto vrijeme, u novoj državi porastao je uticaj Vatikana sa težnjom ka pristupanju Uniji, djelovale su sekte adventista i nazarena, a jačao je i uticaj komunista, ateista i materijalista, spiritista i teozofa, pogotovo u gradovima. Poslije Prvog svjetskog rata, tokom kojeg je srpski narod imao ogromne žrtve, raširila se vjerska ravnodušnost među Srbima u Jugoslaviji. Pored toga jača uticaj raznih sekti, kao i adventističke propagande. Uticaji Oktobarske revolucije takođe su se osećali u Jugoslaviji. Episkop Nikolaj, dok je bio na tronu eparhije Žičke, odlučuje da pokrene pravoslavnu akciju. On osniva Žičku biblioteku „Sveti Lazar“ koja je imala veliki značaj jer zbog ratnih okolnosti dolazi do nestanka vjerskih knjiga. Bogomoljački pokret oko Užica i Čačka bio je veoma jak. Računa se da je bilo preko 250 bratstava Pravoslavne narodne hrišćanske zajednice u skoro svim srpskim zemljama: Srbiji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Južnoj Srbiji (Makedoniji), u dijelu Hrvatske gdje su živjeli Srbi, Dalmaciji, pa i u Sloveniji (u Celju gdje je bila parohija pravoslavnih Slovenaca!). Sjedište Glavne centrale bilo je u Kragujevcu, kao i u manastiru Žiči, odakle je duhovno zračio ep. Nikolaj Velimirović. Bogomoljački pokret je sačuvao Pravoslavlje i pobožnost u vremenima koja su dolazila. Poslije Drugog svjetskog rata, u vrijeme komunističke vladavine, predratni bogomoljci i djeca iz bogomoljačkih porodica, uprkos progonima, učinili su mnogo, pogotovo u Bosni, u teškim vremenima za opstanak SPC. Iz njihovih redova potekao je veći broj sveštenika, monaha i monahinja, pa su i tako davali svoj doprinos za opstanak mnogih manastira i crkava u posleratnoj Jugoslaviji. O bogomoljcima je Sveti Justin Ćelijski pisao: „Sa svih strana guraju me u grob očajanja, no podvizi pojedinih bogomoljaca vaskrsavaju me i oduševljavaju za hiljade života. /…/ Kada sam slab, onda sam silan njihovom vjerom; kada sam izranavljen, onda mi dušu leče blagim melemom krotke ljubavi svoje. /…/ Zbog njih – nerodna smokva nije još posječena“. I zato: „Kad hoću da mi srce ne zarđa sasvim rđom savremenog socijalnog života; kada hoću da mi moljac užasa ne nagrize i izgrize poslednji rub, poslednje tkivo duše; kad hoću da se ne ugušim u otrovnim nizinama našeg hristobornog kulturnog pijanstva – ja se uspenjem na goru, na visoku goru bogomoljačke revnosti“.Ono što su bogomoljci uradili, odjekuje i danas. Njihov rad nam je pomogao da opstanemo u vrijeme stravičnog bogoborstva i stradanja. Crkva je uspjela da opstane, po riječima Hristovim da je vrata pakla nisu mogla savladati, a apostolska misija prošlog vijeka dala je sada korijene.
Američko pravoslavlje Serafima Rouza
Otac Serafim Rouz je, riječima naše epike, na „strašnom mjestu“ postojao i svjedočio Hrista. Postao je inspiracija mnogima. Njegov put pokajanja jasno oslikava žitijski primjer metanoje. Rođen je u protestantskoj porodici. Završio je srednju školu u San Dijegu 1952. godine, a potom studirao kinesku filozofiju na Pomona koledžu, gdje je diplomirao magna cum laude 1956. godine. Tokom studija radio je kao čitač za slepog autora Veda Mehtu. Kasnije je studirao kod Alana Vatsa na Američkoj akademiji za azijske studije, a 1961. godine magistrirao orijentalne jezike na Univerzitetu Kalifornije u Berkliju, s tezom „Praznina i punoća u Lao Ceu“. Bio je izuzetno nadaren za jezike i interesovao se za budizam, taoizam, operu, umjetnost i književnost.Po završetku srednje škole s odličnim uspjehom, 1952. godine upisao je koledž u Pomoni, nedaleko od Los Anđelesa, gdje je studirao filozofiju. Jedan od njegovih profesora, Frederik Sontag, opisao ga je kao „neobičnog studenta“.Rouz je 1956. godine otkrio da je homoseksualac u pismu svom bliskom prijatelju sa koledža, Lorensu Mekgilveriju. Pod uticajem francuskog metafizičara Renea Genona i kineskog učenjaka Đi-minga Šijena, Rouz je počeo duboko da traži autentičnu duhovnu tradiciju. 1955/1956. godine upoznao je Jona Gregersona (finskog porijekla, ruskog pravoslavca), preko koga je prvi put došao u dodir s Ruskom pravoslavnom crkvom van Rusije (ROCOR). Iako je u tom periodu živeo homoseksualni život (i sam je to javno priznao 1956. godine), vremenom je prekinuo tu vezu jer ga je sve više privlačila Pravoslavna crkva. 1962. godine kršten je (miropomazan) u Ruskoj Zagraničnoj Crkvi u San Francisku. Arhiepiskop Jovan (Maksimović) koji je kasnije kanonizovan kao sveti Jovan Šangajski je odmah je prepoznao njegovu ozbiljnost i dubinu. Vladika Jovan, jurodivi čudotvorac, koji je u Beogradu završio Bogoslovski fakultet i tu se zamonašio, i koga je naš vladika Nikolaj nazvao „anđelom Božjim u ljudskom obličju“, upokojio se već 1966. godine. Međutim, rukovodstvo i nadahnuće koje je pružio mladim podvižnicima pokazalo se dovoljnim da ih dovede u „pustinju“ u potrazi za spasenjem. Tako je Judžin Rouz 1970. godine postao otac Serafim, i perspektivnu karijeru profesora, filozofa i pisca, odličnog poznavaoca pet ili šest stranih jezika, zamenio monaškim suzama i znojem u šumovitoj divljini.
Sa blagoslovom arhiepiskopa Jovana, Rouz i Gleb Podmošenski osnivaju Bratstvo svetog Germana Aljaskog – zajednicu za izdavanje i prodaju pravoslavnih knjiga. 1964. otvorio je pravoslavnu knjižaru u San Francisku, a 1965. pokrenuli su izdavačku kuću St. Herman Press i časopis The Orthodox Word (Pravoslavna reč) – koji se i danas izdaje. Želeći povučeniji život, 1968. godine su se preselili u divljinu sjeverne Kalifornije, blizu Platine. Uz pomoć Rouzovih roditelja sagradili su manastir posvećen svetom Germana Aljaskom. 1970. godine Rouz je postrižen u monaštvo i dobio ime Serafim (po prepodobnom Serafimu Sarovskom). Živeo je u jednoj skromnoj kolibi bez struje i vode. 1977. godine rukopoložen je za jeromonaha od strane episkopa Nektarija Sijetlskog. U avgustu 1982. godine, dok je radio u svojoj keliji, dobio je jake bolove. Operisan je u bolnici u Redingu, gdje je otkriven krvni ugrušak koji je izazvao nekrozu creva. Poslije druge operacije pao je u komu. Uprkos molitvama iz cijelog svijeta on je preminuo je 2. septembra 1982. godine, u 48. godini života. Sahranjen je u manastiru svetog Germana u Platini. Njegovo tijelo je, po svjedočenjima, ostalo meko, bez ukočenosti i mirisalo na ruže nekoliko dana nakon smrti.
Serafim Rouz sebe je svrstao u red najkonzervativnijih pravoslavnih eshatologa, ali, imajući u vidu razvrat i sebičnost koje sve više vladaju svijetom i stepen apostazije u samoj Crkvi, mora se zaključiti da je njegov stav i opis savremenog čovečanstva surovo realan. „Kasnije je nego što misliš. Požuri da činiš djelo Gospodnje.“ Nasleđe oca Serafima postaje masovno, tek sada. Krajem prošlog vijeka, najveći propovjednici postaju pankeri, i istinski buntovnici koji traže smisao i nalaze Hrista. Osnovne temelje im je postavio otac Rouz.
Smrt svetu i Pravoslavlje u SAD
Pokret „Smrt svetu“ (Death to the World) je direktno iznikao iz nasleđa oca Serafima. Te ne tako davne 1994. godine, monasi i monahinje iz manastira svetog Germana u Platini (među njima i Justin Marler, bivši gitarista doom-metal benda Sleep) pokrenuli su zine (nezavisni časopis) pod nazivom Death to the World. Cilj: da dopre do pank i alternativne omladine koja je tonula u nihilizam, droge i despair. Prvi broj (decembar 1994) imao je naslovu stranu to je bio monah sa lobanjom u rukama i poruku: „Hristos je jedini izlaz“. Naziv „Smrt svetu“ dolazi od svetog Isaka Sirijskog (7. vijek): to nije samoubistvo, već asketska smrt za strasti ovoga svijeta „umri da ne umreš“. To je „posljednja prava pobuna“ protiv modernog materijalizma, konzumerizma i praznine. U doba nihilizma i čamotinje jedini pravi bunt je umrijeti za svijet i oživjeti za Hrista. Pokret kombinuje oštri, kontra-kulturni stil (pank/metal estetika) sa dubokim pravoslavnim učenjem, upravo onako kako je otac Serafim živeo i pisao. Mnogi mladi danas kažu: „Death to the World me je doveo do Pravoslavlja“. To je jedan od najživljih primjera kako nasleđe oca Serafima i dalje živi i raste u srcima nove generacije koja traži nešto stvarno i vječno.
„Lako je piti pivo, lako je demolirati hotelsku sobu, ali biti hrišćanin to je težak izbor. To je istinska pobuna“, kaže Alis Kuper.
Istraživanje pravoslavnih crkava širom Sjedinjenih Američkih Država pokazalo je da su parohije zabilježile povećanje broja obraćenika od 88% u 2024. godini, u poređenju sa nivoima prije pandemije 2019. godine. I dok su istorijski gledano muškarci i žene obraćali u jednakom broju. . Otac Džosaja Trenham vodi pravoslavnu crkvu Svetog Andreja u Riversajdu, u Kaliforniji, skoro tri decenije i primijetio je nagli skok interesovanja: „Posljednjih četiri-pet godina donelo je ogroman porast. Ne pokazuju se znaci smanjenja. Dolaženje u Pravoslavlje dešava se masovno širom zemlje“, kaže sveštenik Džosaja. Tihi rast Pravoslavlja prelazi zidove crkava i postupno postaje vidljiv u američkoj kulturi i političkom životu. Uticaj u kulturi primetan je kroz činjenicu da se sve češće u američkim filmovima, čija tema nije vjera, a bez obzira na žanr, mogu vidjeti scene vjenčanja, krštenja ili prekrštavanja u pravoslavnim crkvama. Ovo je znak da pravoslavna tradicija, sa svojom dubokom simbolikom, ulazi u vidljivi kulturni život. Za ovaj „buđenje“ zasluge imaju i internet influenseri. Na Jutjubu i drugim platformama pojavio se novi termin: „Ortobros“ (Orthobros). Mladi muškarci otvoreno govore o politici, kulturi i tradicionalnim vrijednostima. Pravoslavlje u Americi više nije samo etnička crkva imigranata.. Ono što je počelo pokajanjem i svetim životom pretvorilo se u pravi duhovni preokret.
Misija Crkve
Nebojša Lazić, teolog
