Zadar je oduvek bio najvažnije središte dalmatinskih Srba. Izveštaj Generalnog providura za Dalmaciju iz 1790. godine saopštava da samo u srpskim selima oko Zadra živi 24.313 ljudi. Zadar je opevan i u narodnim pesmama:
„Niti grmi, nit se zemlja trese,
ni se bije more o mramorje,
ni se biju na Popina vile;
već pucaju na Zadru topovi…“
(„Mali Radojica“)
Zadar je oduvek bio najvažnije središte pravoslavnih Srba u Dalmaciji, koji su tu činili i znatan deo stanovništva. Zadranin Srbin bio je Jovan Zovinić, koji je još 1535. godine bio rektor pravnika na Univerzitetu u Padovi. Drugi učeni Zadranin, vitez Petar Aleksandar Paravija, savetnik sardinskog kralja i profesor istorije na Univerzitetu u Torinu, osnovao je 1850. godine biblioteku. Bila je to prva dalmatinska biblioteka, u Zadru, kojoj je ustupio mnoge svoje knjige.
Od 1842. do 1918. godine u Zadru se nalazilo sedište Dalmatinske eparhije naše Crkve. Godine 1841. u Zadru je osnovana pravoslavna bogoslovska škola, a 1869. i Bogoslovski zavod u rangu fakulteta. Godine 1854. otvorena je srpska Devojačka škola, a 1879. i dečji vrtić. Srpska čitaonica u Zadru otvorena je 1879, a Srpska štedionica 1902. godine.
Omladinsko društvo „Prvenac“ je 1869. godine u Zadru svečano proslavilo praznik Svetog Save. Zadarsko društvo bilo je deo „Ujedinjene omladine srpske“. Od 1904. postojalo je i Srpsko pevačko društvo „Branko“. „Dalmatinska matica“ je 1869. godine razmenjivala knjige sa Društvom srpske slovesnosti u Beogradu.
U ovom gradu tokom 19. veka izlazili su srpski časopisi „Prvenac“, „Istina“, „Magazin“, „Srpski list“ i „Srpski glas“ (glasilo Srpske stranke na primorju). Za Novu godinu 1903. godine pojavio se u Zadru novi list „Primorski srpski list“, pod uredništvom P. Petranovića.
Saborna crkva Svetog proroka Ilije u Zadru (1773) nalazi se u starom gradu, u srcu zadarskog poluostrva, na Trgu serdara Stojana Jankovića (rođenog u okolini Zadra). Podignuta je na mestu stare pravoslavne crkve Svetog Ilije iz 1548. godine. Pored crkve Svetog Ilije podignuta je 1807. godine i pravoslavna crkvica Svetog Spiridona, zaštitnika pomoraca.
Najstarije srpske crkve u selima oko Zadra (parohije Zadar i Ravni Kotari) su:
- Sveti Nikola (1440), Kula Atlagića;
- Sveti Đorđe (1537), Biljani Gornji;
- Sveti Kirik i Julita (1537), Karin;
- Sveti Đurđe (1567), Smoković;
- Sveti Georgije (1675), Islam Grčki.
Dalmatinskim saborom u Zadru predsedavali su i Srbi. Jedan od njih, doduše Bokelj, Stjepan Mitrov Ljubiša, u svom poslednjem saborskom govoru u Zadru rekao je:
„Ja znam da vi mene ne trpite, jer sam Srbin pravoslavne vere. Izlazeći odavde, ostavljam u Saboru mladih sila, koji, ako ih je Srpkinja zadojila, znaće braniti prava svoje narodnosti i vere…“
Na Đurđevdan 1901. godine u Zadru episkop dalmatinsko-istrijski, akademik dr Nikodim Milaš, završio je pisanje svoje čuvene knjige „Pravoslavna Dalmacija“. Predgovor ove knjige počinje rečima:
„Valjda nema na svetu zemlje u kojoj je netolerancija naspram pravoslavne vere tako velika kao u Dalmaciji… Mene je, kao pravoslavnog Dalmatinca, ova stvar odavna zanimala.“
Prema popisu stanovništva iz 1991. godine, Zadar je imao 76.343 stanovnika, od čega su 10.958 bili Srbi (14,35%).
Znameniti Srbi koji su svoj vek proveli u Zadru bili su: Petar Jagodić-Kuridža, vođa bukovičke bune, serdari Stojan Janković i Ilija Smiljanić, episkopi i borci za nacionalnu prosvetu i prava Srba Simeon Končarević i Stefan Knežević, dr Nikodim Milaš, arhimandrit Gerasim Petranović, naučnik Božidar Petranović, pesnici Jovan Sundečić i Petar Preradović, kao i književnici Simo Matavulj i Vladan Desnica.
Koliko je Zadar bio značajan govori i to u da je u Beogradu 150 godina postojala Zadarska ulica. Nažalost, to ime je nedavno promenjeno i ponelo je ime po Dobrici Ćosiću.
Zadar više nije dobio ulicu u Beogradu. Takav potez naišao je na negodovanje intelektualaca i javnosti.
