Paljenje badnjaka na Badnji dan jedan je od najprepoznatljivijih običaja srpskog naroda, ali i jedan od onih koji često izazivaju pitanje šta je u njemu izvorno hrišćansko, a šta pripada sloju narodnog predanja.
Dok se u gradovima sve češće svodi na javne manifestacije i simbolične lomače, u svom izvornom obliku paljenje badnjaka predstavlja duboko ukorenjen običaj koji je vremenom dobio jasno pravoslavno tumačenje.
Badnji dan je neodvojivi deo suštine proslavljanja rođenja Bogomladenca
Srpska pravoslavna crkva u svojim zvaničnim objašnjenjima naglašava da paljenje badnjaka nije puki folklorni relikt, već običaj koji je kroz vekove uklopljen u praznovanje Rođenja Hristovog, i kao takav, Badnji dan je neodvojivi deo suštine proslavljanja dolaska Bogomladenca.
Više puta je istaknuto da badnjak simbolizuje drvo koje su, po predanju, vitlejemski pastiri doneli da ogreju pećinu u kojoj se rodio Hristos. Vatra koja se pali na Badnje veče tako postaje znak topline, svetlosti i života, ali i najave dolaska Onoga koji je, po hrišćanskom učenju, Svetlost sveta.
Praznik koji u centar stavlja ovaploćenje Boga
U tom smislu, paljenje badnjaka nije samostalan ritual, već uvod u Božić, praznik koji u centar stavlja ovaploćenje Boga i Njegov ulazak u ljudsku istoriju i domostroj spasenja. Badnjak se pali na kraju strogog posta, u tišini Badnjeg dana, kao simbol iščekivanja i duhovne pripreme.
Upravo zato Crkva insistira da se običaj ne odvaja od liturgijskog života i molitve, jer bez toga gubi svoj suštinski smisao.
Šta o ovome govore etnolozi i istoričari kulture?
Istovremeno, etnolozi i istoričari kulture ukazuju da badnjak nosi i jasne tragove starih slovenskih verovanja, posebno kulta hrasta kao svetog drveta i vatre kao simbola obnove života.
Taj sloj predanja nije sporna činjenica, ali je važno razumeti da je hrišćanstvo u srpskom narodu takve elemente vremenom preoblikovalo i ispunilo novim, jevanđelskim značenjem. Time, Crkva nije rušila narodne običaje, već ih je usmeravala ka Hristu, dajući im duhovni sadržaj.
Koja je simbolika varnica koje izbijaju iz badnjaka?
Zato se i simbolika varnica koje izbijaju iz badnjaka u narodu tumači dvojako. Sa jedne strane, one su znak blagoslova, zdravlja i napretka u novoj godini, što pripada tradicionalnom narodnom sloju.
Sa druge strane, u hrišćanskom čitanju, svetlost vatre postaje slika Hristove blagodati koja se širi i obasjava dom, porodicu i zajednicu.
Spoljašnja forma ne sme istisnuti litrugijsku suštinu praznika
Savremena praksa masovnog paljenja badnjaka ispred hramova, koja je posebno zaživela poslednjih decenija, takođe je dobila crkveno opravdanje kao saborni čin, ali sveštenici sve češće upozoravaju da spoljašnja forma ne sme potisnuti suštinu praznika. Bez molitve, posta i učešća u bogosluženju, badnjak ostaje samo običaj, lišen onog smisla koji mu je pravoslavna vera dala.
Kod pravoslavnih hrišćana je očuvana drevna hrišćanska, neprekinuta tradicija i iskustvo, crkvenoliturgijsko – bez Duha Svetoga nema hrišćanstva, nema ni Hrista bez Njega. „On je Taj Kojim jedino možemo poznati u Isusu Hristu – Sinu Božijem (1. Kor. 12,3) i u Sinu Božijem poznati Boga Oca.
Zaista je naša vera bitno zavisna od Duha Svetoga, i On je, kako kaže jedan pravoslavni teolog, tajanstvena Ličnost, koja se iz smernosti povlači, ne istupa u prvi plan, a sve On čini i sve On deluje, sve On zaista ostvaruje, oprisutnjuje, i nas nadahnjuje a Sam se On povlači, ustupajući sve Ocu i Sinu, kao što se i Sin povlačio i sve ustupao i pridavao Ocu.
Njegova uloga, delovanje, služba, Njegova -ikonomija- tj. Domostroj, koji nije poseban nego je jedan i isti Domostroj Sina – jedinstveni domostroj sve Svete Trojice. Njegovo delo je izrazito delo ljubavi, utehe i nadahnuća a to znači delo smirenja i On je sav u službi Bogočovečanske Tajne Sina, kao što na svoj način i Bog Otac nas upućuje ka Sinu a Sin opet sve prinosi i pridaje Ocu i sve pripisuje Duhu.“
Simboličan ulazak u tajnu Božića
Paljenje badnjaka, dakle, nije ni paganski ostatak koji treba odbaciti, ni magijski čin koji sam po sebi donosi sreću.
U pravoslavnoj tradiciji on predstavlja simboličan ulazak u tajnu Božića, podsećanje na skromnost vitlejemske pećine i na svetlost koja dolazi u svet kroz Hrista. Upravo u tom spoju vere i predanja leži razlog zašto je badnjak opstao vekovima i zašto i danas ima snažno mesto u duhovnom i kulturnom identitetu srpskog naroda.
