Vremenom je svaki razrušeni grob za dr Mitru Reljić počeo da liči na malu crkvu. U tišini pred razbijenim nadgrobnicima zamišljala je kako duša onoga koji tu počiva oseća molitvenu ćutnju i raduje se što je došao neko svoj. Po njenim okvirnim procenama, broj uništenih srpskih grobalja na Kosovu i Metohiji primiče se stotini hiljada. U tom varvarstvu, kaže, nazire se duboko zapretana nesigurnost onoga ko je zaposeo tuđi etnički prostor.
Tako o svom višedecenijskom radu govori dr Mitra Reljić, filolog i profesor Univerziteta u Kosovskoj Mitrovici u penziji, koja je život posvetila obilasku i dokumentovanju porušenih srpskih grobalja na Kosovu i Metohiji. Povod za razgovor je novo, dopunjeno izdanje njenog kapitalnog dela „Srpska groblja na Kosovu i Metohiji – uništena spomenička i jezička baština“, monografije koja svedoči o razmerama uništavanja ne samo nadgrobnih spomenika, već i jezičkog, kulturnog i identitetskog nasleđa južne srpske pokrajine.
Radeći posao čitave institucije, dr Reljić godinama prikuplja i beleži spomeničke natpise sa porušenih i polomljenih nadgrobnika, iščupanih drvenih krstova i metalnih pločica postavljanih iznad glava Srba ubijenih tokom i nakon 1999. godine. Prištinu je napustila posle pogroma 2004. godine, ali je njen rad započeo mnogo ranije, u trenucima kada su se zločini tek naslanjali jedan na drugi.
Ubrzo nakon bombardovanja, na prištinskom gradskom groblju „nikla“ je nova, prostrana parcela. Na njoj su sahranjivani ubijeni Srbi, ali i oni koji su „preminuli“ u Domu staraca, suviše često naprasno, tokom leta 1999. Uprkos molbama paroha da se dozvoli dostojna sahrana, Albanci i britanski vojnici su srpske nesrećnike u plastičnim vrećama, vezanim konopcem ili žicom, jednostavno zatrpavali u zemlju. Umesto krsta, na uzglavlje su pobadali limenu pločicu sa oskudnim podacima, najčešće ispisanim albanskom grafijom. Upravo tada, kaže dr Reljić, začela se misao da i na grobljima valja spasavati od zaborava ono što se još može spasiti, pre svega iz domena njene primarne – jezičke struke.
Novo, drugo izdanje monografije dopunjeno je podacima sa još 17 grobljanskih lokacija, kao i opisima mesta koja zbog nedostupnosti, zakorovljenosti ili nemogućnosti prilaska nisu mogla biti obuhvaćena u prvom izdanju. Knjiga je proširena i naknadno prikupljenim podacima, a u posebnom dodatku obrađena su stara i najstarija groblja bez natpisa, o kojima u postojećoj literaturi do sada gotovo da nije bilo reči. Osnovni cilj tog dela jeste da se na njih skrene pažnja arheologa, istoričara umetnosti i drugih stručnjaka koji se bave sepulkralnim nasleđem, piše Sputnjik.
Iako knjiga predstavlja i svojevrsnu hronologiju dešavanja na Kosovu i Metohiji od početka okupacije, uništavanje srpskih grobalja nije pojava novijeg datuma. Povrede tuđih grobalja i grobnih mesta beleže se širom sveta, ali su srpska počivališta odvajkada bila na meti vandala i različitih politika. Na Kosovu i Metohiji ona su skrnavljena i u vreme osmanske i u vreme Brozove vlasti. Međutim, od 1999. godine uništavanje dobija jasno politički osmišljenu, sistematsku i upornu formu, sa ciljem da se poništi svaki trag srpskog postojanja i izmeni identitetska mapa pokrajine.
Preoravanje grobalja, iskopavanje i obezglavljivanje upokojenih, razbacivanje njihovih posmrtnih ostataka, miniranje i paljenje grobljanskih lokacija, kao i korišćenje srpskih nadgrobnika za popločavanje raznih površina, na prvi pogled bi se moglo pripisati narodu kome je pojam groblja kao svetog mesta stran. A on je, u stvari, duboko ukorenjen i u hrišćanskoj i u muslimanskoj i u judejskoj tradiciji. Problem, upozorava dr Reljić, leži u uverenju da zadati cilj opravdava svako sredstvo – u nesigurnosti onoga ko je zauzeo tuđi prostor. Sličnu bestijalnost ona je, kaže, srela još jedino u obračunu sa jermenskim grobljima na istorijskim prostorima Jermena u današnjem Azerbejdžanu.
Pored ove monografije, iza dr Mitre Reljić stoje još četiri knjige posvećene stradanju srpskog naroda i jezika na Kosovu i Metohiji, kao i brojne studije, naučni radovi i novinski tekstovi. Njen rad ostaje trajno svedočanstvo da su groblja više od mesta smrti – ona su poslednja linija odbrane sećanja, jezika i postojanja jednog naroda.
Profesionalni i lični motivi dr Mitre Reljić za ulazak u ovaj posao – koji je vremenom prerastao u misiju – duboko su povezani sa njenim višedecenijskim bavljenjem položajem i stradanjem srpskog jezika na Kosovu i Metohiji. O njegovom nagrđivanju, funkcionalnoj neravnopravnosti i komunikacijskoj izopštenosti, kao i o uništavanju pisane jezičke baštine, napisala je dve knjige i veliki broj naučnih radova. Manje je, međutim, poznato da su Srbi u prvim godinama protektorata za izgovorenu srpsku reč neretko plaćali životom. Zbog toga su pribegavali kriptoglosiji – fenomenu koji je ona definisala kao skrivanje jezičkog, a posredno i nacionalnog identiteta. Činili su to na dva načina: ili su na javnim mestima postajali nelingvalni, ili su se služili tuđim jezikom, najčešće engleskim. Ponekad ni to nije bilo dovoljno, jer su bivali prepoznavani po „Zastavinom“ automobilu ili nekom drugom, naizgled bezazlenom obeležju.
Obilazak, fotografisanje i popisivanje srpskih grobalja zahtevali su i ličnu hrabrost. Prvi susreti sa raskopanim grobovima, oskrnavljenim posmrtnim ostacima, „pobijenim“ dečjim humkama ili sa srušenim i u zemlju utonulim spomenicima ruskih izbeglica i njihovih potomaka – onih koji su posle krvavog Oktobra 1917. dospeli na Kosovo i Metohiju i tu našli večni mir – bili su duboko traumatični. Mnoge od tih natpisa vandali su uništili pre nego što je uspela da ih zabeleži, pa je mali broj imena otrgnut od potpunog zaborava. Vremenom, međutim, svaki razrušeni grob počela je da doživljava kao malu crkvu, što je ovaj posao učinilo podnošljivijim i smislenijim.
Posebno mesto u nastanku i oblikovanju njene knjige zauzima saradnja sa Živojinom Rakočevićem, sa kojim se poznaje od dolaska u Prištinu 1995. godine. Njihova saradnja, u različitim oblicima, traje od samog početka onoga što će kasnije biti nazvano „Novim kosovskim raspećem“. Rakočević je među prvima uočio i u potpunosti razumeo značaj njene misije, pa je, zajedno sa Aleksandrom Novakov, sekretarom Kosovskometohijskog odbora Matice srpske, podržao njenu nameru da dotad prikupljenu i delom već objavljenu građu sistematizuje u prvo izdanje knjige. Od tada joj je nesebično pomagao da stigne do brojnih lokacija do kojih, bez njegovog poznavanja terena i prilika u svakom delu Kosova i Metohije, ne bi mogla da dođe. Njegova fizička snaga, veština u podizanju srušenih nadgrobnika, otkopavanju onih delimično utonulih u zemlju i umeće da plitke i jedva vidljive natpise učini čitljivim, bili su od presudnog značaja za dokumentarnu vrednost knjige.
Iako je knjiga objavljena uz podršku državnih institucija, dr Reljić smatra da je država mogla – i morala – da učini daleko više. Da je na vreme formiran stručni tim arheologa, istoričara, istoričara umetnosti, lingvista i drugih istraživača, uz punu materijalnu podršku i obezbeđenu pratnju protektorske administracije, moglo je biti spaseno nemerljivo više spomeničke građe. Takav tim bi na licu mesta mogao donositi odluke o izmeštanju retkih i vrednih spomenika na sigurno, što ona, kao pojedinac bez institucionalnih ovlašćenja, nije mogla. Sa tugom je, kaže, ostavljala kamene ukrase i spomenike za koje je znala da će ih uskoro progutati zemlja. Meštani Gornje Brnjice kod Prištine svedočili su joj da su britanski vojnici sa srednjovekovnog mesnog groblja krali dislocirane spomenike i odnosili ih u svoju zemlju. Istovremeno, gotovo ništa nije učinjeno na međunarodnoj prezentaciji već postojeće dokumentacije o zatiranju hrišćanskih grobalja. Čak i kada su podaci plasirani, bili su netačni – poput onih o 5.261 uništenom spomeniku, iako se, prema njenim procenama sa terena, taj broj približava stotini hiljada.
Interesovanje inostrane stručne javnosti, smatra ona, ne može postojati bez sistematičnog upoznavanja sa stanjem hrišćanskih grobalja usred Evrope, što je pre svega zadatak države. Ipak, ponude za prevođenje knjige na engleski jezik stizale su od naših ljudi iz dijaspore, naročito iz Amerike, gde postoji značajno interesovanje i za njeno predstavljanje na Kosovu i Metohiji.
Posebnu vrednost knjige čine i imena zabeležena na nadgrobnim spomenicima. Među njima se nalazi čak 65 ličnih imena koja nisu registrovana ni u obimnom korpusu „Rečnika srpskih imena“ Milice Grković. Neki od tih primera su Anisije, Božislav, Zanta, Dragosije, Ostrivoje, Zlatni, Sterćije, kao i izuzetno lepa ženska imena Marna i Srmena, sa jasnom motivskom osnovom. Druga, poput Selamije, Stomne, Hariklije ili Hilije, ostaju u domenu naučne pretpostavke. Ime Selamija, na primer, može se dovesti u vezu sa arapskim pozdravom „es-selamu alejkum“, čestim u vreme osmanske vlasti, ali i sa biblijskim imenom Salomija. Ime Stomna može biti skraćeni oblik imena Stojmena, ali i imati dublje etimološke veze sa crkvenoslovenskom reči „stamьna“ ili sa grčkim i bugarskim leksičkim nasleđem. Očuvanje ovih imena, makar u arhivskoj formi, predstavlja, naglašava dr Reljić, nemerljiv doprinos kulturnoj memoriji.
Knjiga „Srpska groblja na Kosovu i Metohiji – uništena spomenička i jezička baština“ u svom drugom, dopunjenom izdanju obuhvata podatke sa još 17 grobljanskih lokacija, kao i mesta koja u prvom izdanju nisu mogla biti obrađena zbog nepristupačnosti ili potpune devastacije. Proširena je i novim analitičkim uvidima, kao i dodatkom posvećenim starim i najstarijim grobljima bez natpisa, o kojima do sada nije bilo reči u stručnoj literaturi, sa ciljem da se na njih skrene pažnja istraživača sepulkralnog nasleđa.
Iako knjiga prati hronologiju dešavanja od početka okupacije, uništavanje srpskih grobalja na Kosovu i Metohiji ima mnogo dublje korene. Ona su bila skrnavljena i u vreme osmanske i u vreme Brozove vlasti, ali tek nakon 1999. godine taj proces dobija jasno politički osmišljen, sistematičan i istrajan karakter, sa ciljem brisanja svakog traga srpskog postojanja i radikalne promene identitetske mape pokrajine.
Preoravanje grobalja, iskopavanje i obezglavljivanje upokojenih, razbacivanje posmrtnih ostataka, miniranje i paljenje grobljanskih lokacija, kao i upotreba nadgrobnika za popločavanje puteva i dvorišta, mogli bi se, na prvi pogled, pripisati nepoznavanju svetosti grobalja. Međutim, ta svetost postoji i u hrišćanskoj, i u muslimanskoj, i u judejskoj tradiciji. Ključ problema leži u uverenju da cilj opravdava svako sredstvo – u nesigurnosti onoga ko je zauzeo tuđi prostor. Sličnu bestijalnost, zaključuje dr Mitra Reljić, srela je još samo u sistematskom uništavanju jermenskih grobalja na istorijskim prostorima Jermena u današnjem Azerbejdžanu.
