Na današnji dan pre 573 godine Osmansko carstvo je osvojilo Carigrad, čime je, prema zvaničnoj istoriografiji, uništeno Istočno rimsko carstvo. Pad Carigrada inače za mnoge istoričare predstavlja i kraj srednjeg veka.
Romejsko carstvo, ili kako ga mi danas nazivamo Vizantijsko carstvo, umiralo je 250 godina. Smrtnu ranu zadali su mu krstaši 1204. godine, nakon čega je samo bilo pitanje ko će ga dokrajčiti. Od teorijske obnove Vizantijskog carstva 1261. godine pa do kraja njegovog postojanja, ono je bilo kvazikolonija Venecije i Đenove. Prihodi Venecije iz prestonice Vizantijskog carstva, Carigrada, bili su sedam puta veći nego što ih je imao sam Vizant.
Time je sve rečeno o tamošnjoj političko-ekonomskoj situaciji u doba osmanskih osvajanja. Drugi deo ove priče o poslednjem stoleću Vizantije čine defetistički nastrojeni carevi koji su njome vladali u periodima 1282–1328. i 1357–1423. godine. Nakon poraza Bajazita od Timura 1402. godine, Osmanlije su dobrovoljno vratile Vizantiji Solun i Galipolje, ali se car potom nije usudio da pokuša da izbaci Osmanlije iz Evrope.
Tako dolazimo do 1451. godine, kada po drugi put osmanski sultan postaje Mehmed II, rođen 1432. godine. Nakon poniženja tokom prve vladavine, kada je bio poražen u prvoj fazi krstaškog rata Vladislava Jagelonca, bio je primoran da abdicira. Sada, nekoliko godina kasnije, kada se vratio na vlast, odlučuje da svima dokaže svoju veličinu osvajanjem grada-carstva — Carigrada.
Za to osvajanje pripremio je vojsku od 100 hiljada vojnika, više od 100 ratnih brodova i topove za razbijanje rimskih odbrambenih zidina iz V veka. Vizantija je, sa druge strane, imala 7 hiljada vojnika i 26 ratnih brodova, dok je u Carigradu tada živelo samo oko 50 hiljada stanovnika. Kažemo „samo“ jer je do XIII veka u njemu živelo 700–800 hiljada ljudi, a potom su stigli krstaši i kuga.
Pad Carigrada: Crni dan hiljadugodišnjeg carstva i vekovi posledica
Osmanski napad na Carigrad započeo je 6. aprila 1453, a grad se uspešno branio narednih 50 dana. Osmanlije su na kraju osvojile grad opštim napadom 29. maja 1453. godine. Zanimljivost napada bila je strategija Mehmeda II, koja se temeljila na masovnom žrtvovanju vojnika. On je slao stare i neregularne vojnike u prvim talasima napada kako bi se branioci umorili ubijajući ih pre napada regularnih i elitnih osmanskih odreda.
Pretpostavlja se da je 7 hiljada branilaca tokom borbi ubilo četiri puta više napadača, ali pošto je Osmanlija bilo 15 puta više, branioci su jednostavno bili pregaženi. Po osvajanju grada Osmanlije su praktično sve hrišćanske stanovnike ili pretvorile u robove ili pobile, čime je grčki, hrišćanski Carigrad pretvoren u osmanski, muslimanski Istanbul. Danas bismo to nazvali etničkim čišćenjem ili genocidom, ali se tada na to nije tako gledalo.
Osvajanjem Carigrada Mehmed je ispunio ono što su muslimanski osvajači sanjali gotovo 800 godina. Ispunio je san svih muslimana, počevši od direktnih sledbenika proroka Muhameda, i zbog toga je Mehmed II dobio titulu Osvajač.
Nakon osvajanja Carigrada Mehmed će pokušati da zauzme Beograd, ali tu doživljava katastrofalan poraz. Posle tog poraza sultan će izbegavati ratove sa tadašnjim kopnenim velesilama i baviti se uništavanjem manjih država. Tako će osvojiti Latinsku kneževinu Atinu, ostatke Srbije, potom poslednju vizantijsku provinciju Moreju (Peloponez) i slično.
Na kraju će Mehmed II upasti u prvi veliki rat sa Venecijom. Do rata dolazi 1463. godine nakon što lokalni osmanski guverneri pokušavaju da zauzmu dva mletačka „nevažna“ grada u Grčkoj. Pod pritiskom pape Venecija objavljuje rat Osmanskom carstvu, koji traje do 1479. godine i završava se ograničenom osmanskom pobedom.
Praktično odmah po završetku ovog rata, sada već samouvereni Mehmed II 1480. vrši invaziju na Italiju, objavljujući rat papi i Kraljevstvu obe Sicilije. Početni cilj invazije bio je lučki grad Otranto, koji osvaja nakon 15 dana borbi sa lokalnim stanovništvom, koje će potom masakrirati.
U određenom smislu, ta invazija završava se iznenadnom smrću Mehmeda 3. maja 1481. godine. Kako je u trenutku smrti imao samo 49 godina, postoje određene sumnje da je bio otrovan, ali… Osmansko carstvo tog vremena postalo je umorno od njegovih konstantnih, u određenom smislu neprofitabilnih ratova. Njegov sin i naslednik Bajazit II ući će u istoriju kao sultan mira.
Nakon smrti cara Konstantina XI u odbrani Carigrada, novi de facto carevi postaju njegova braća Dimitrije i Toma. Reč je o dvojici braće koja u večitoj svađi vladaju poslednjom provincijom Vizantijskog carstva — Morejom. Kao što smo ranije rekli, 1460. godine Mehmed II osvaja Moreju. Dimitrije će abdicirati i pokloniti se sultanu, dok Toma prelazi u katoličanstvo i beži u Italiju.
Tomin sin Andrija Paleolog tako postaje naslednik krune Vizantije. Da bi finansirao svoj životni stil, uslovno prodaje pravo na krunu kralju Francuske. Njegov brat Manojlo će, po sticanju punoletstva, otputovati u Istanbul i predati se Mehmedu na milost i nemilost. Mehmeda II taj potez oduševljava, pa mu dodeljuje državnu penziju. Sin i naslednik Manojla primiće islam, nakon čega mu se gubi trag.
Moskva će na kraju biti proglašena „Trećim Rimom“ zahvaljujući sestri Andrije i Manojla. Ona će se udati za velikog kneza Moskve, Ivana III. Njen sin je Vasilije III, veliki knez Moskve, a unuk Ivan Grozni. Pozivajući se na tu vezu, Rusi su Moskvu proglasili Trećim Rimom.
