Hvaljeni novi film The Mastermind, sa Džošom O’Konorom u glavnoj ulozi, predstavlja priču o pljački umetničkih dela koja je krenula po zlu. Film je inspirisan talasom sličnih krađa tokom decenije obeležene velikim nemirima.
Pljačka u Muzeju umetnosti u Vorčesteru 1972.
U maju 1972. godine, dvojica muškaraca ušla su u Muzej umetnosti u Vorčesteru u Masačusetsu i hitro izašla noseći četiri slike Pol Gogena, Pabla Pikasa i navodnog Rembrandta (danas se veruje da je rad jednog njegovog učenika). Tom prilikom su držali grupu srednjoškolaca pod oružjem i upucali člana obezbeđenja.
Sa procenjenom vrednošću ukradenih dela od 2 miliona dolara, The New York Times je ovu pljačku svrstao među „najveće pljačke umetnosti u modernim vremenima”. Neki tvrde da je inspirisala i mnogo poznatiju pljačku u blizini – onu iz 1990. u Muzeju Izabele Stjuart Gardner u Bostonu, u kojoj je opljačkano umetničko blago vredno 500 miliona dolara, što je i danas najskuplja pljačka u istoriji SAD, i još uvek nije rešena.
Kriminalac koji je pao zbog hvalisanja
Pljačku u Vorčesteru organizovao je višestruki prestupnik Florijan „Al” Mondej, ali je sve propalo kada su dvojica lopova koje je angažovao počela da se hvale po lokalnom baru. U roku od mesec dana, slike su pronađene na jednoj farmi svinja na Rod Ajlendu i vraćene muzeju.
Režiserka Keli Rajhard kaže za BBC da je ona, ironično, nabavila i Mondejevu staru ploču – jer je on pre kriminala bio u bendu. Njen novi film The Mastermind, koji izlazi u bioskope u SAD ovog vikenda, labavo je inspirisan događajima nakon pljačke u Vorčesteru, kao i talasom umetničkih krađa koje su usledile tokom te decenije.
Kako film razbija mit o „glamuroznoj pljački”
Film The Mastermind fokusira se na srednjeklasnog, propalog studenta umetnosti koji postaje lopov – lik koga glumi Džoš O’Konor.
Kritičar The Guardiana Piter Bredšo hvali Rajhardt što „pronazi ‘neglamur’ u pljački”, jer njen film razbija uobičajena pravila sjajnih, senzacionalističkih holivudskih priča o pljačkama. Holivud je dugo romantizovao krađu umetnosti – najpoznatiji primer je The Thomas Crown Affair iz 1999. sa Pirsom Brosnanom kao šarmantnim milijarderom koji organizuje pljačku Metropoliten muzeja.
Radnja: kako plan počinje da propada
Rajhardtova verzija žanra ide sporijim ritmom i okom za detalje. Džoš O’Konor igra JB Munija, dobro obrazovanog, ali finansijski propalog bivšeg studenta umetnosti koji sada radi kao nedovoljno plaćeni stolar u Masačusetsu.
Pod pritiskom bogatih roditelja – penzionisanog sudije i socijalitke – da im vrati novac koji su mu pozajmili, on planira pljačku izmišljenog Muzeja umetnosti u Frejmingemu. Ali čim ga jedan od saradnika pita kako planira da proda ukradene slike – koje su previše prepoznatljive – plan počinje da se raspada.
Rejhardt o procesu stvaranja
Rajhardt je ideju dobila čitajući tekst o 50-godišnjici pljačke u Vorčesteru, dok je radila na svom prethodnom filmu Showing Up (2022). Taj tekst joj je probudio sećanja na „mnoge smaš-end-grab pljačke tog doba” koje su redovno punile naslove novina.
Veliki talas krađa umetničkih dela 1970-ih
Nekoliko meseci nakon pljačke u Vorčesteru, u Kanadi se dogodila pljačka poznata kao „skylight caper” – troje naoružanih lopova opljačkalo je Muzej lepih umetnosti u Montrealu, odnevši slike, dragulje i vredne predmete vredne 2 miliona dolara, što je tada bila najveća pljačka u istoriji Kanade.
U Francuskoj, 1976. godine, trojica lopova ukrala su 119 Pikasovih poslednjih dela iz Palasa papa, tokom gostujuće izložbe.
Tu je i slučaj Rouz Dagdejl, oksfordske naslednice koja je postala žestoka irska republikanka. Sa članovima IRA-e upala je 1974. u irsku vilu Rusborou i odnela 19 slika Vermeera, Rubensa i drugih starih majstora, držeći ih kao taoce u zamenu za oslobađanje zatvorenih članova IRA-e.
Istorija krađe umetnosti kroz vekove
Pre ovog talasa pljački, istorija obiluje sličnim slučajevima – od piratskog pljačkanja Memlingovog Strašnog suda 1473. godine, do najpoznatije krađe jedne slike – Mona Lize 1911, koju je ukrao nezadovoljni bivši radnik Luvra Vinćenco Peruđa. Kada je uhvaćen dve godine kasnije, dobio je samo šest meseci zatvora.
Prelomni trenutak: zašto je pljačka u Masačusetsu značajna
Prema istoričaru umetnosti Tomu Flinu, talas pljački 1970-ih poklopio se sa naglim rastom vrednosti umetnina. On navodi i popularnost britanske emisije Antiques Roadshow, koja je pomogla da umetnička dela počnu da se posmatraju kao „ekvivalent novcu”.
Muzeji kao lake mete
Kriminalci su istovremeno shvatili da je obezbeđenje muzeja slabo. Vesti ranih 1970-ih govorile su o finansijskim krizama i rezovima u budžetu za bezbednost. Manje krađe – poput nestanka Gojine slike vojvode od Velingtona iz Nacionalne galerije u Londonu 1961. ili tri Rembranta iz Galerije Dalvič 1966. – pokazale su koliko se lako slika može podići sa zida i izneti.
Čuvari su retko bili naoružani i često nedovoljno obučeni. Rajhardt čak u šali u filmu prikazuje obezbeđenje kao „penzionere” ili „kiselo-psihodeličare” koji su zaspali na poslu.
FBI-jev specijalizovani tim za umetničke pljačke osnovan je tek 2004.
Zašto su kradljivci umetnosti fascinantni pop-kulturi
Flin kaže da su, uprkos nestručnosti muzeja, i sami lopovi često bili nespretni amateri koji nisu razumeli tržište umetnosti, niti kako se takvi predmeti prodaju.
Od 1960-ih i 1970-ih, u filmovima se pojavljuje arhetip „šarmantnog kradljivca”—usled kontrakulture, Vijetnamskog rata i opšteg nezadovoljstva sistemom. Filmovi kao Topkapi (1964), How to Steal a Million (1966) i Gambit (1966) romantizovali su te likove.
Istoričarka Suzan Ronald kaže da je deo njihove privlačnosti to što „nadmudruju sistem”, a krađa umetnosti deluje manje surovo jer su mete institucije, ne pojedinci.
Flin ističe da se pljačke umetnosti često potcenjuju kao da su „bezopasne”, pa i kazne znaju da budu neverovatno blage, iako su u pitanju „kulturni zločini”.
Kako The Mastermind razbija mit o „šarmantnom lopovu”
U filmu Rajhardt namerno ruši arhetip zgodnog, harizmatičnog kradljivca umetnosti. Ona kaže: „Ti tipovi su zapravo budale. Mizogini. Imaju privilegiju da mogu da ‘žive kao odmetnici’.“
Njegov lik se sagledava i kroz prizmu žena u njegovom životu – supruge Teri (Alana Haim) i koleginice Maud (Gejbi Hofman) – koje su te koje trpe posledice njegovih postupaka. Rajhardt dodaje da film postavlja pitanje američkog ideala „lične slobode”: ko je plaća i ko nosi teret?
Pljačke danas — mnogo ređe, ali pretnje postoje
Danas su pljačke muzeja mnogo ređe jer su kriminalci shvatili da su umetnička dela „nefungibilna”, praktično neprodajna. Ali novi rezovi u budžetu SAD mogli bi ponovo ugroziti muzejsku bezbednost.
Istovremeno, stručnjaci kažu da su sada veća pretnja – klimatske promene i propadanje infrastrukture: ako se ne ulažu sredstva u krovove i prozore, vreme može oštetiti umetnost gore nego kradljivci.
