Curenje američkog mirovnog plana krajem novembra 2025. otkrilo je nešto što se u evropskim prestonicama dugo potiskivalo. Temeljni elementi dokumenta gotovo su identični prijedlogu AfD iz 2023. godine koji je tada odbacivan kao nerealističan. Dvije godine kasnije upravo te ideje oblikuju novu diplomatiju Vašingtona.
Promjena američkog pristupa ne događa se u vakuumu. Trampova administracija suočena je sa rastućim troškovima rata, iscrpljenjem vojnih kapaciteta i pritiskom birača da se fokus vrati na unutrašnja pitanja i indo-pacifičko rivalstvo. U Vašingtonu sve više prevlađava procjena da održavanje sadašnjeg intenziteta podrške Ukrajini nije dugoročno održivo. U tom kontekstu novi mirovni plan predstavlja pokušaj strateškog resetovanja uz jasno pomjeranje težišta američke politike ka Pacifiku i domaćoj konsolidaciji. Evropa takvom promjenom ostaje bez jasnog kišobrana i prvi put se suočava sa potrebom da sama preuzme odgovornost za sigurnosnu arhitekturu Istočne Evrope.
Reakcije evropskih glavnih gradova pokazuju duboku podijeljenost. Dok baltičke države i Poljska i dalje nastupaju maksimalistički i kritikuju Trampov pristup, ključne članice Evropske unije poput Francuske, Italije i Austrije ne kriju da su spremne razmotriti okvir zasnovan na kontroli eskalacije i eventualnoj neutralnosti Ukrajine. Njemačka, koja od početka rata ima poteškoća u definisanju vlastite strategije, zadržava rezervisan ton i naglašava potrebu za detaljnom analizom američkog prijedloga. Diplomatski izvori ukazuju da unutar Evropske unije ne postoji jedinstvena strategija niti volja da se ponudi koherentan alternativni mirovni koncept. Evropa, suočena sa promjenom američkog kursa, ostaje između zahtjeva za nastavkom maksimalističke podrške i sve očiglednije svijesti da se ciljevi iz 2022. više ne smatraju realističnim.
Prva verzija Trampovog plana imala je dvadeset osam tačaka i djelimično se oslanjala na ruske prijedloge iz oktobra. Nakon primjedbi Kijeva i evropskih partnera, tekst je u Ženevi skraćen na devetnaest tačaka. Plan predviđa hitan prekid vatre, direktne pregovore Putina i Zelenskog pod američkim pokroviteljstvom i međunarodni nadzor nad primjenom sporazuma. Ukrajina bi prihvatila trajnu neutralnost i odustala od ulaska u NATO. Bezbjednosne garancije nadziralo bi posebno tijelo pod američkim vođstvom. Revizijom su uklonjeni lokalni plebisciti, ali su zadržane odredbe o razdvajanju snaga, zabrani stranih trupa i faznoj implementaciji primirja.
Filip Gašpar
