O neprestanim pritiscima na Srbe i pravoslavlje na Jadranu i jadranskom zaleđu postoji brojna dokumentacija. Bilo da ste čitali Matavuljevu Pilipendu, Lokrumske falsifikatore, crkvene arhive ili sudbinu dubrovačkih Srba. nešto ste o tome saznali. Ova priča govori o više stotina stanovnika ostrva Vis koji su odlučili da se vrate u pravoslavnu vjeru, osnuju parohiju i sagrade crkvu.
Protiv njih se podigla brojna vjerska, etnička, ideološka i politička sila koja je rezultirala time da za samo trideset godina izbriše trag njihovog postojanja na ovom ostrvu.
Pravoslavna Crkva Sv. Ćirila i Metodija na Visu
Pravoslavni hram Svetih Kirila i Metodija na Visu sagrađen je 1933. godine a srušen 1963. Pripadao je dalmatinskom vladičanstvu. Hram je bio srpsko-vizantijskog stila, po projektu arhitekte Momira Korunovića. Imao je jednu kupolu, s razvijenim upisanim krstom, sa zvonikom na jugozapadnom dijelu pročelja. Pored obilježja srpsko-vizantijske arhitekture, Korunović je hramu dodao i manje elemente gotičkih i renesansnih uticaja, zastupljene u primorskim gradovima.
Prelazak u pravoslavlje
Nakon sloma Austrougarske, na ostrvu Visu je uslijedio period vladavine Italijana (1918-1921), tokom koga su mnogi Višani hapšeni. Oduševljeno su dočekali srpsku vojsku aprila 1921. godine i postali privrženi novoj državi.
Na Visu se ranih dvadesetih godina dvadesetog vijeka pojavio pokret rimokatolika, koji su bez misionarskih zalaganja Srpske Pravoslavne Crkve izrazili želju za povratak u pravoslavnu vjeru.
Njihovi preci su uglavnom bili pravoslavni Srbi koji su se tu naselili, a kasnije su u doba katoličkih vlasti pokatoličeni. To su bili potomci nekadašnjih Srba doseljenih iz Srbije iz Smedereva, nakon pada Srpske despotovine. Po tome se i jedno mjesto na Visu tada zvalo Smederevo.
Prihvatanje pravoslavlja je dogovoreno u julu 1925. godine, kada se Ivan Ruljančić sastao sa Tomićem, Rokijem i dvojicom Pećarevića. Zatim je 15. novembra održana skupština kojoj je prisustvovalo oko sedamdeset ljudi, a predsjedavao je najstariji od njih, Ante Eldan, koji je isticao grčko porijeklo.
Na skupštini su donijeli odluku o povratku u pravoslavlje. Ugledni viški domaćin i posljednji predsjednik pravoslavne crkvene opštine rekao je:
„Nećemo da jednom nogom stojimo na Visu, a drugom u Rimu – prirodnije je: jednom nogom na Visu, a drugom u Beogradu”.
Jedan od stavova ove pravoslavne zajednice bio je i:
„Hoćemo da u svemu budemo svoji. Kada je narodna država – neka je i narodna Crkva. Bog je jedan te isti… E, zato smo prigrlili sveto Pravoslavlje!”.
Zvaničan prelazak na pravoslavlje odigrao se nekoliko dana pred katolički Božić. Prema rimokatoličkim matičnim knjigama rođenih, može se utvrditi da je u samo tri dana (21-23. decembar), mnogo osoba dobilo ispisnicu.
Najstariji među njima bili su Eldan ili Elden Ante (rođ. 1851), Vojković Mate (rođ. 1859), Ruljanović Šime (rođ. 1861), Perić Ivan (rođ. 1863), Žitko Jakov (rođ. 1864), Radonić Mate (rođ. 1866), Pinčetić Dominik (rođ. 1870), Vojković Ante (rođ. 1870), Brajčić Ante (rođ. 1871), Ruljančić Ivan (rođ. 1872), Radišić Ante (rođ. 1873), Kuzmanić Korado (rođ. 1875), Cvitanović Dominik/Stanko (rođ. 1878) i Pećarević Jure (rođ. 1878). U januaru naredne, 1926. godine, ispisani su Radišić Mihovil (rođ.1859), Perić Nikola (rođ. 1860), Božanić Jakov (rođ.1871) i Roki Prosper/Srećko (rođ. 1876), a do kraja godine još Pećarević Jure (rođ. 1869), Darlić Stipan (rođ. 1869) i Darlić Grgo (rođ. 1872) u martu, Ruljanović Marko (rođ.1861) i Ruljanović Šime (rođ. 1861) u aprilu, Bakulić-Kandić Ivan (rođ. 1862) i Mratinić Ante (rođ. 1864) u maju, Dorotić Jure (rođ. 1861) u junu, Klarić Ante (rođ.1860) i Puhalović Ante (rođ. 1860) u septembru, a Pinčetić Ante (rođ. 1874) u decembru. Bakulić Ante (rođ. 1853) se ispisao u martu 1927. godine. Ovo su samo najstarije osobe muškog pola, koje su prešle na pravoslavlje, a bilo ih je sveukupno mnogo više.
Stjepan Roca, rimokatolik koji je prešao u pravoslavlje, isticao je da je rimokatolička Crkva u Hrvata uvijek bila pogodni instrument za sprovođenje stranih uticaja i da je gušila izvorne narodne stvaralačke zamahe. Vatikan je favorizovao latinski kao liturgijski jezik, gušeći glagoljicu, i istovremeno proganjajući svećenike koji su služili misu na razumljivom, narodnom jeziku.
S druge strane, pravoslavni apologet ističe:
„dok se po čitavoj Istri po našim crkvama ne čuje naš jezik, dotle se u srpsko-pravoslavnoj crkvi u Trstu, Zadru i Rijeci i Peroju čuje naša klasična staroslavenština“.
Bilo je i onih koji su spekulisali o prirodi prelaska u Pravoslavlje, ali se na ovakve glasine odgovaralo riječima:
“Prešli smo iz vlastitog uvjerenja, bez ičije agitacije i nagovora i bez bilo kakve materijalne koristi ili nagrade.”
Predsjednik crkvene opštine, Ivan Ruljančić, izjavljivao je da „odbacuje vjeru kojoj je više stalo do Rima, nego do naroda, države i kralja“.
List dalmatinskih radikala „Država“ objavio je 23. januara 1926. godine pismo Ruljančića koji je u ime „Odbora Prelaznika na Pravoslavlje“ u prvi plan stavio „čežnju i ljubav prema braći Srbima“ i „vjeri predaka“.
Utemeljenje parohije
Srpska pravoslavna parohija na Visu službeno je utemeljena 1. jula 1926. godine, što vidimo iz službenog proglasa u kojem stoji:
Zastupnik Ministra vera, Gospodin Ministar prosvete odlukom svojom od 1. jula 1926. godine izvolio je odlučiti da se na ostrvu Visu (srez hvarski) obrazuje srpsko – pravoslavna parohija, koju sačinjavaju sela: Kuti sa 34 doma i duša 123, Smederevo sa 24 doma i duša 61, Luka sa 10 domova i duša 27, Mala Banda sa 18 domova i duša 44.
Prvi paroh u Visu bio je splitski prota Sergije Urukalo (1878–1944), koji je prvu liturgiju na Visu održao 24. januara 1926. godine. Tada su registrovane 52 porodice pravoslavaca sa 167 članova. Na liturgiji sljedećeg mjeseca, pridružilo se još 12 porodica, dok su neki čekali odobrenje za prelazak.
Prilikom uspostavljanja parohije u julu 1926, navedeno je 255 vjernika u 89 porodica. Ogromna većina onih koji su prešli na pravoslavnu vjeru, učinili su to krajem 1925. i tokom 1926. godine. Narednih godina je bilo mnogo manje slučajeva, a neki su se pokolebali i vratili na katoličanstvo.
292 osobe prešle u pravoslavlje
Biskup Miho Pušić je krajem 1933. godine, nakon osvećenja pravoslavne crkve, iznjeo podatak da su do tada 292 osobe sa Visa prešle na pravoslavlje, a u međuvremenu se njih 58 vratilo u rimokatoličku vjeru. Naveo je da su 22 lica (Ruljančićeve pristalice) prešla na pravoslavlje nakon izbora početkom prethodnog mjeseca, u znak protesta što Ruljančić nije zadržao poziciju, jer je bio nadglasan.
Prema biskupovim podacima, decembra 1933. bilo je 213 Višana pravoslavaca i dodatna 22 doseljenika iz drugih krajeva. Prema popisu 1931. godine, u Visu je bilo 217 pravoslavaca od 3.189 stanovnika. Po podacima Srpske pravoslavne crkve bilo ih je 310 pred početak Drugog svjetskog rata.
Svedočenje istoričara Grge Novaka
Istoričar Grga Novak, autor jedne od viških „povjesti“, navodi da je tridesetih godina dvadesetog veka čak 180 „otočkih obitelji“ prešlo na pravoslavlje.
Krajem 1926. godine, na temelju raspisanog konkursa, imenovan je i prvi viški paroh Stanko Ivanović, rektor Cetinjske bogoslovije u penziji. Budući da je on umro već u oktobru 1927, novim parohom je 1928. imenovan Stevan Javor, gimnazijski vjeroučitelj iz Šibenika. Njega će 1939. naslijediti Danilo Bukorović.
O ovom događaju pisale su i novine “Vreme” u čijem napisu stoji da su mnogi od mještana izjavili:
“…Otac je sinu uvijek pričao o kraju svojih pradedova. U mnogim kućama bile su skrivene ikone krsnih slava i kandila. Neke od tih ikona su sačuvane…”.
Izgradnja i osveštanje hrama
Liturgije su se najprije održavale u kapeli koja je bila uređena u konobi kuće Dragoševića, blizu opštinske zgrade. Zbog toga je krajem 1931. godine viška pravoslavna crkvena opština pokrenula akciju za gradnju hrama.
Tu je ključnu ulogu odigrao načelnik Ruljančić koji je, u ime viške uprave, besplatno ustupio zemljište za hram u središtu mjesta, na predjelu Ravnica. Pravoslavni hram je građen tokom 1932. i 1933. godine prema projektu arhitekte Momira Korunovića. Objekat je svojim položajem i veličinom dominirao u vizuri tadašnjeg Visa.
Ukupna cijena gradnje bila je 500.000 tadašnjih dinara, a sredstva su se skupljala po čitavoj Jugoslaviji. Gradnju je u velikoj mjeri finansiralo Društvo Kneginje Ljubice iz Beograda, a priloge je dalo i lokalno stanovništvo. Značajan doprinos dali su i dubrovački sokoli čije prvi starešina bio dr Mato Gracić.
Za zaštitnike hrama simbolično su proglašeni „slovenski apostoli“ sv. Ćirilo i Metodije, što je imalo konotaciju povezivanja dva slovenska naroda (isto ime nosi katolička Crkva Svetih Ćirila i Metodija na Čukarici, sagrađena 1929. godine, takođe za vladavine kralja Aleksandra).
Hram je svečano osveštan 12. novembra 1933. godine od strane dalmatinskog episkopa Irineja Đorđevića, uz asistenciju zahumsko-hercegovačkog vladike Simeona Stankovića, tri đakona i trideset i sedam pravoslavnih sveštenika.
O osveštavanju crkve Politika je pisala:
„Svečanost zbog istaknutog položaja samog ostrva i velikih priprema koje se za nju čine, izlazi iz okvira obične verske manifestacije i nesumnjivo će predstavljati nacionalnu svetkovinu prvoga reda, na kojoj će naši Primorci dati ponovo dokaza svoje visokorazvijene nacionalne svesti i žarkog rodoljublja“.
Vladika Irinej je tom prilikom u besjedi, između ostalog, rekao:
„hramovi se podižu samo onima koji ujedinjuju ljude, a nikada onima koji ih potiču na međusobnu mržnju… „Kad bih ja to radio, ne bih bio dostojan propovjednik ni hrišćanskih, ni slovenskih ni srpskih svetaca, niti to može uraditi iko ko vjeruje u Boga i ko neće blatiti božanski nauk Hristov.“
Razglednica Visa iz 1935. godine na kojoj se vidi srpski pravoslavni hram Sv. Kirila i Metodija, levo, na trgu; foto: Vikipedija
Novine su pisale da je osveštanju prisustvovalo više od šest hiljada ljudi. Parobrodom „Karađorđe” stiglo je iz Šibenika više od hiljadu i dvjesta pravoslavnih izletnika, među kojima oko trista izletnika iz Beograda, Zagreba i Novog Sada kao i šibenska gradska muzika. Parobrodom „Rab” došlo je iz Splita još više od petsto izletnika.
Prilikom osveštanja hrama, za sveštenika je rukopoložen jedan mladi Višanin koji je iste godine završio bogosloviju u Bitolju (tri su Višanina tokom 20. vijeka postali pravoslavni sveštenici).
Za vrijeme liturgije pjevalo je društvo „Šumadija” iz Splita. Poslije osveštanja, šibenska muzika prošla je kroz glavne ulice Visa, svirajući razne nacionalne marševe, crkvena opština priredila je svečani banket, kome je prisustvovalo trista zvanica, a na prostranom trgu pred hramom bilo je narodno veselje. Cijelo ostrvo Vis bilo je iskićeno jugoslovenskim zastavama. Posveta je prošla u svečanoj atmosferi bez ikakvih incidenata.
Otpor splitske nadbiskupije i hrvatskih političara
U drugoj polovini tridesetih godina sve se više zaoštravala politička situacija i nacionalno pitanje u tadašnjoj Jugoslaviji, a to je uticalo i na odnose na lokalnom, viškom, nivou.
Lokalna rimokatolička jerarhija sa Visa gledala je na obraćenike u Pravoslavlje kao na „izgubljene duše“. Ona je stvarala neprijateljski stav kod svojih vjernika, a mržnja prema pokretu viških pravoslavaca se otvoreno ispoljavala 15. jula 1934. godine na „euharistijskom kongresu“ u Orebiću.
Tada se protestovalo protiv podizanja pravoslavnih hramova u ovom dijelu države, a Odjeljenje za državnu zaštitu Ministarstva unutrašnjih poslova, u svom izvještaju od 22. jula iste godine Ministarstvu pravde, podvlači:
„Svrha svih ovih euharistijskih kongresa je isključivo ta da se slavljem i manifestacijom katoličkih masa pokaže, da su pomenuti krajevi isključivo katolički i da druge vjere nemaju moralnog oslonca za njihov razvoj u pomenutim mjestima“.
U napadima na pravoslavne Višane posebno se isticao „Jadran“, ogranak Hrvatske seljačke stranke za Dalmaciju. u kojem se navodilo da pravoslavna župa na Visu radi:
“proti hrvatstva i proti katoličanstva.“
Na napade je odgovarao Stjepan Roca, rimokatolik koji je prešao u pravoslavlje:
„treba da se zna…da je srpsko-pravoslavna vjera po svome postanku i duhu i po svome jeziku sva prožeta slavenskim osjećajima. U njoj je sliveno božanstvo s nacionalizmom…“
Kao primjer vjerske tolerancije, Roca je navodio iskustvo beogradskog nadbiskupa dr. Rafaela Rodića koji je, na pitanje kakva je atmosfera prema katolicima u Beogradu, izjavljivao:
“Vrlo sam zadovoljan i ja i moji župnici. Srpska pravoslavna braća nam u svemu idu na ruku. Procesije prigodom raznih svečanosti, npr. Brašančevo, privlače pažnju pravoslavnoga građanstva i svih vlasti. Potpuno sam zadovoljan i ugodno se osjećam u Beogradu.“
Ovo je prema Roci trebalo da bude uzor Višanima rimokatolicima u njihovom odnosu prema pravoslavnim sugrađanima.
Partizani 1944. ispred pravoslavne Crkve Sv. Ćirila i Metodija na Visu; foto: Spona
Za pravoslavne Višane nastupilo je mnogo nepovoljnije vrijeme nakon što je HSS 1936. godine preuzeo višku opštinu, uvjerljivo pobijedivši režimski JNS sa 62% prema 38% glasova i osvojivši čak 21 od ukupno 24 odbornička mjesta u viškoj opštini.
Novi gradonačelnik je postao advokat Ivanko Farolfi (1892-1945), član vođstva viškog HSS-a još iz doba Stjepana Radića. Ta pobjeda je bila potpuni otklon od političke strukture koja je dominirala u Visu još od stvaranja zajedničke države.
Incident sa Česima
Već sljedeće godine, dogodio se incident. Delegacija Češke pravoslavne crkve od 153 osobe predvođene vladikom Gorazdom Pavlikom i trojicom sveštenika, u ljeto je trebala posjetiti Vis u sklopu obilaska Jugoslavije.
Češki pravoslavni poklonici, predvođeni svojim episkopom, prethodno su posjetili manastir Ravanicu, gdje su se pričestili na grobu svetog kneza Lazara.
Nakon obilaska Beograda, razgledanja Oplenca, grupa se preko Sarajeva uputila na Jadran. Česi su 11. jula 1937. godine unajmljenim parobrodom „Bosna” od Metkovića, preko Splita, došli do Visa.
Za doček je bio zadužen prof. dr Dušan Glumac, koji je na Visu bio s grupom studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta. U znak dobrodošlice zvonila su zvona pravoslavnog hrama, a hor beogradskih studenata pjevao je pravoslavne crkvene pjesme.
Međutim, na dojavu iz Splita, u okupljenoj masi svijeta pojavila se, prema riječima prof. Glumca, „nahuškana potplaćena neprijateljska rulja fakina (nosača) rukovođena već sa poznatim mačekovskim advokatom Farolfijem i prof. Zamberlinom, članovima klerikalne Pučke banke“ i spriječila pristanak broda.
Oni su brod gađali paradajzima, jajima i kamenjem, a zatim presjekli konopce. Prijetili su motkama i uzvikivali parole: „Dolje bradonje!”, „Dolje vlaški popovi!”, „Dolje ćirilica!”, „Živila nezavisna Hrvatska!”.
Demonstrantima su davali podršku don Pavo Tomić, viški župnik, i još nekoliko sveštenika; on i njegov komiški kolega Dinko Jerković optuženi su za podsticanje nereda, ali je proces završio u zastari i bez osuda.
Dolazak pravoslavnih Čeha na Vis i protesti rimokatolika (u pozadini se vidi srpski hram) 11. jula 1937. godine
Čestiti rimokatolici, koji nisu učestvovali u agresivnim ispadima, bili su od fanatika fizički ugroženi. Lučki radnik Nenad Balić pok. Ilija zadužen za pristajanje brodova i iskrcavanje putnika bio je pretučen i bačen u more. Neki od Višana su nakon svega izjavili: „Nećemo više da budemo katolici!“, i prešli su u pravoslavnu crkvu.
Za fizički napad su optuženi Petar Vojković, Pavao Žitko i Branko Šuškov. Na suđenju u Splitu dvije godine kasnije, optužbe su odbačene, jer se nije moglo dokazati ko je iz mase učestvovao u napadu. Vojković je u vrijeme suđenja bio opštinski sekretar Visa.
Prilikom incidenta prisutan je bio i sreski načelnik sa četom žandara, ali „rasterivanje bukača žandarskim palicama“ nije dovelo do pristajanja broda. Kapetan broda pokušao je da oplovi ostrvo i ljude iskrca na drugoj strani, u Komiži, ali je i tamo došlo do nereda. Česi su se zatim vratili u Split i nastavili su druženje sa Studentima Pravoslavnog bogoslovnog fakulteta u manastiru Savina.
Na kraju je napadnut i prof. Glumac, na kog je bačena krigla dok je prolazio pored kafane „Hrvatski dom“, u kojoj su izgrednici sjedjeli i pili pivo sa sreskim načelnikom. Profesor je ostao priseban i odgovorio je predstavniku lokalnih vlasti:
„Gospodine načelniče, je li to mir i red koji ste trebali stvoriti da mirni građani nisu sigurni ni za svoj vlastiti život? Ako ćemo se kukavički napadati, ja ću dovesti moje studente još večeras i garantujem vam da će još noćas svi ovi krovovi goreti. Tražim od vas da me jedan žandar odmah otprati do našeg stana, jer mi u mraku nije siguran život“
Studenti Pravoslavnog bogoslovnog fakulteta druženje s braćom Česima nastavili su u manastiru Savina.
Knez Pavle bio je upoznat s incidentom, a sreski načelnik se pravdao da su pravoslavni izletnici rasturali antikonkordatske letke. Kako su međunacionalni odnosi u čitavoj državi već bili vrlo zaoštreni (to je vrijeme konkordatske krize), novine o ovom događaju uopšte nisu pisale.
Predratne godine
Vis, pod potpunom kontrolom HSS-ove vlasti, godine 1938. posjetio je Vlatko Maček. Organizovan je veliki slet hrvatskog kluba „Junak“ pod hrvatskim zastavama, i to na Ravnici, ispred pravoslavne crkve. Na Vidovdan iste godine, omladina je na crkvu u predjelu Kut objesila crnu zastavu.
S druge strane, pokušaj Srpske Pravoslavne Crkve da od opštine kupi kuću za sveštenikov stan viška vlast je u potpunosti bojkotovala i radije ju je bila spremna darovati ustanovi za sirotinju.
Sljedećeg ljeta (1939) „Sokol“ je pokušao organizovati svoj redovni slet, ali je uoči priredbe u noći preorana čitav trg zvan Ravnica na kojem je trebalo da se održi manifestacija.
Po proglašenju Banovine Hrvatske, opšta atmosfera u Visu, tada izrazito HSS-ovskoj sredini, postala je vrlo neugodna za nekadašnje prorežimske političare i njihove pristalice. To je vidljivo iz sedmičnih izvještaja Sreske (kotarske) ispostave Vis upućenih u Zagreb, posebno u izvještajima pisanih tokom septembra i oktobra 1939. godine, neposredno po proglašenju Banovine.
Tako se u izvještaju za razdoblje od 24. do 30. septembra pominje fizički napad na kapelnika sokolske muzike, a 1. oktobra od nepoznatih lica je napadnut i pretučen bivši načelnik i predsednik pravoslavne crkvene opštine Ivan Ruljančić. Njemu se, osim samog vođenja pravoslavnog pokreta u Visu, zamjeralo to što je loše vodio finansijsko stanje opštine te što je progonio i maltretirao političke protivnike koji su se sada u Visu nalazili na vlasti.
- Pravoslavna crkva Sv. Ćirila i Metodija na Visu
- Pravoslavna crkva Sv. Ćirila i Metodija na Visu; foto: Poreklo
- Episkop Gorazd Pavlik
O potpunoj promjeni političke klime u mjestu rječito govori zaključak izvještaja:
„Oni koji su se isticali u sokolskom društvu i ranijim režimima, ne izlaze na ulicu poslije sumraka“.
Na izborima za opštinsku upravu u maju 1940. godine, HSS je još uvjerljivije pobijedio nego 1936. godine, tako da se režimska opcija JNS-a sasvim pasivizirala, pa je dio njenih mlađih pripadnika tada pristupio ilegalnoj Komunističkoj partiji Jugoslavije.
Do izbijanja Drugog svjetskog rata, osipanje među pravoslavcima na Visu bilo je više nego očito. Nakon što su ostali bez svakog političkog uticaja u Visu, polako su ostajali i bez svojih posljednjih uporišta u nekoliko organizacija.
Tako su u novembru 1939. godine ostali bez prevlasti u Jugoslovenskom društvu „Zora“, nakon masovnog ulaska u članstvo pristalica HSS-a. Takođe, potpuno se osulo članstvo „Sokola“, koji je spao na tek dvadesetak aktivnih pripadnika.
Drugi svjetski rat
Posljednja služba u hramu održana je u novembru 1941. godine, nakon čega je italijanski okupator protjerao paroha Bukorovića u Zadar, gdje je stradao pod prilično sumnjivim okolnostima tokom jednog od savezničkih bombardovanja.
Poslije kapitulacije Italije u avgustu 1943. godine, kontrolu nad ostrvom preuzeli su partizani, potpomognuti Englezima i Amerikancima. Sva ostrva, osim Visa, preuzeli su Nijemci i ustaše. Vis je postao značajno uporište saveznika. Početkom 1944. godine, Vis je bombardovan od strane nacista, kada je hram pretrpio oštećenja.
Prvih mjeseci iste godine, hram je više puta otvaran za vršenje obreda, zbog pravoslavnih vjernika koji su pridošli na ostrvo kao partizani ili izbjeglice iz Dalmacije.
Po dolasku na Vis Vrhovnog štaba NOV i POJ, neboračko stanovništvo s Visa i pristigle izbjeglice evakuisani su u logor El Šat na Sinajskom poluostrvu (Egipat).
Usputna stanica bio je Bari, gdje su zatečeni četnici. Viški pravoslavci su napustili zbjeg i priključili se četnicima. Raseljeni su u države širom američkog kontinenta.
Rušenje hrama
Pravoslavaca je krajem rata ostalo vrlo malo na Visu, i dalje na čelu s Ivanom Ruljančićem. Mnogi su bili aktivni u partizanskom pokretu. U Splitu su partizani 1944. godine, zbog saradnje s četnicima, strijeljali protu Sergija Urukala, koji je imao značajnu ulogu prilikom formiranja pravoslavne zajednice na Visu.
Zbog složenih poratnih okolnosti, novi pravoslavni sveštenik nije imenovan. Oštećena i zapuštena pravoslavna crkva, bez vrata, nastavila je da propada. Sveti arhijerejski sinod SPC pisao je 1. septembra 1947. godine Komisiji za vjerska pitanja da su ih članovi Crkvene opštine s Visa obavijestili o namjeri vlasti da poruše hram i da na njegovom mjestu podignu partizanski spomenik. Sinod je takođe pisao o progonu pravoslavnih vjernika.
Ivan Ruljančić i njegova uloga
Ivan Ruljančić je pokušao da okupi preostale pravoslavce i uloži žalbu Josipu Brozu Titu lično, a u tome se posebno oslanjao na porodice čiji su članovi nastradali u Narodnooslobodilačkoj borbi.
Zamisao uklanjanja objekta zaustavljena je na neko vrijeme. Ruljančić je umro 1953. godine, tako da nije dočekao rušenje deset godina kasnije. Vladika Nikanor je 1948. za privremenog vršioca dužnosti paroha na Visu odredio jereja Marka Plavšu, paroha iz Splita.
Narodni odbor opštine Vis uputio je avgusta 1959. godine dopis Komisiji za vjerska pitanja, u kojem se traži rušenje hrama. Tom prilikom je iznesen podatak da je od 310 pravoslavaca s Visa pred početak Drugog svjetskog rata, njih 106 umrlo, 30 se vratilo na rimokatoličku vjeru, 65 iselilo i 28 napustilo vjeru, tako da je sveukupno preostao 81 pravoslavac, a od tog broja je samo 15 aktivno u crkvi, dok se ostali smatraju pasivnim vjernicima.
Pravoslavna Crkva Sv. Ćirila i Metodija na Visu; foto: Vikipedija (bojeno)
Za rušenje je trebalo dobiti saglasnost Srpske pravoslavne crkve, ali se episkop dalmatinski Stefan tome protivio, navodeći da je konstrukcija dobro očuvana i da bi se hram mogao popraviti. Episkop je takođe naveo da nijedna bomba nije pala direktno na nju, te da je u ratu demolirana i opljačkana od strane domaćih izdajnika.
Do novih pregovora došlo je 1963. godine, kada je Mićo Žitko, predsjednik opštine Vis, boravio u Šibeniku kod episkopa Stefana. Episkop je na kraju pristao na rušenje, uz novčanu nadoknadu od 12 miliona dinara i dozvolu za obnovu crkve u Kninu, potpuno srušene tokom Drugog svjetskog rata, koju su vlasti do tada odbijale izdati.
Bila je potrebna saglasnost Sinoda u Beogradu, ali on nije odmah pristao na to, jer su mu pravoslavni Višani uputili žalbu. Ugovor o rušenju je na kraju ipak potpisan 12. decembra 1963. u sklopu priprema za proslavu 20-godišnjice Titovog dolaska na Vis, koja je uslijedila u septembru sljedeće godine.
Zvona i dio materijala preneseni su u Knin. Na mjestu srušenog hrama u gradu Visu zasađen je park palmi, dok je u blizini podignut spomenik s riječima „Tuđe nećemo – svoje ne damo” iz Titovog govora.
Deo materijala porušenog hrama je ugrađen u gradsko šetalište
Dio materijala porušenog hrama ugrađen je u gradsko šetalište, a dobar dio je utrošen na izgradnju spomenika. Tragovi pravoslavlja na Visu nestali su rušenjem crkve, a pravoslavni Višani rasijali su se po Srbiji i svijetu.
Neki članovi ove zajednice postali su pravoslavni sveštenici. Među njima je najistaknutiji bio Antonije Pinčetić (rođ. 1910) Dinkov/Dominikov, koji je pred početak Drugog svjetskog rata službovao u Pađenima kod Knina, a nakon rata u Biskupiji, Kninskom Polju i u samom Kninu 1970-ih, kada je i penzionisan. Bio je arhijerejski namjesnik za Knin. Antonije Pinčetić se upokojio u Aranđelovcu u Srbiji. Drugi poznati sveštenik bio je Srećko Roki (rođ. 1911.) Srećkov. Obojica su imali supruge iz Srbije.
Priredio: Dalibor Drekić
