Prošlo je 27 godina od potpisivanja Vojnotehničkog sporazuma u Kumanovu, kojim je 10. juna 1999. godine okončana NATO agresija na Saveznu Republiku Jugoslaviju i započeto povlačenje Vojske Jugoslavije i srpske policije sa Kosova i Metohije.
Prema odredbama Kumanovskog sporazuma, do 15. juna 1999. godine sa prostora Kosova i Metohije povučene su sve jedinice Vojske Jugoslavije i Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije. Za istoriju su ostale zabeležene slike dugih kolona tenkova, transportera, kamiona i drugih vojnih vozila koja su se kretala prema centralnoj Srbiji, noseći zastave tadašnje Jugoslavije.
Mnogi vojni analitičari godinama su ukazivali da se srpska vojska povlačila organizovano i u borbenom poretku, što je iznenadilo i deo predstavnika NATO-a koji su očekivali znatno veće gubitke nakon 78 dana neprekidnog bombardovanja. Povlačenje je izvršeno u skladu sa političkim dogovorom kojim je okončan oružani sukob i omogućen ulazak međunarodnih snaga KFOR-a u pokrajinu.
Time je stavljena tačka na NATO operaciju započetu 24. marta 1999. godine. Tokom 78 dana bombardovanja stradali su pripadnici vojske i policije, ali i brojni civili. Razarana je infrastruktura, gađani mostovi, fabrike, bolnice, medijske kuće i druga civilna postrojenja širom Srbije i Crne Gore.
Dok je za mnoge građane prestanak bombardovanja značio olakšanje i kraj neposredne ratne opasnosti, za veliki broj Srba na Kosovu i Metohiji taj period označio je početak nove neizvesnosti. Odmah nakon povlačenja državnih snaga počele su masovne migracije srpskog stanovništva iz brojnih gradova i sela širom pokrajine.
Kolone izbeglica kretale su se istim putevima kojima su odlazile vojne jedinice. Hiljade porodica napustile su Prištinu, Prizren, Peć, Đakovicu, Uroševac, Vučitrn i mnoga druga mesta, strahujući za svoju bezbednost nakon dolaska međunarodnih snaga i jačanja albanskih oružanih formacija na terenu.
Međunarodne snage KFOR-a dobile su mandat da obezbede mir i zaštite sve zajednice na Kosovu i Metohiji. Međutim, brojni Srbi smatraju da ta misija nije u potpunosti ispunjena. U godinama koje su usledile zabeleženi su brojni napadi na srpsko stanovništvo, otmice, ubistva, paljenje kuća i uništavanje pravoslavnih svetinja.
Posebno teško sećanje ostao je martovski pogrom 2004. godine, kada su u talasu nasilja stradali ljudi, uništeni domovi i oštećeni brojni manastiri i crkve Srpske pravoslavne crkve. Taj događaj i danas se smatra jednim od najtežih udara na srpsku zajednicu nakon završetka rata.
Uprkos svim izazovima, značajan broj Srba ostao je da živi na Kosovu i Metohiji. Posebno u srpskim sredinama na severu pokrajine, u Štrpcu, Gračanici i drugim enklavama, stanovništvo je nastavilo život u složenim političkim i bezbednosnim okolnostima, nastojeći da sačuva svoje institucije, kulturu i identitet.
I danas, više od dve i po decenije nakon Kumanovskog sporazuma, Kosovo i Metohija ostaju jedno od ključnih državnih i nacionalnih pitanja Srbije. Dok se međunarodne i regionalne prilike menjaju, sećanje na jun 1999. godine i dalje ima snažno mesto u kolektivnom pamćenju srpskog naroda, kao podsetnik na rat, stradanja i istorijske promene koje su obeležile kraj 20. veka na Balkanu.
