Za istoriju srpskog naroda neretko se tvrdi da je suštinski određena diskontinuitetima. Ona je, zaista, obeležena propašću srednjovekovnih srpskih država, osmanskom, habzburškom, mletačkom okupacijom srpskih zemalja, ratovima, stradanjima, seobama, preveravanjima.
U 20. veku Srbi su, gotovo na svakih nekoliko decenija, istrčavali iz rovova i ginuli ispod različitih zastava i grbova, uz zvuke različitih himni, neretko u bratoubilačkim ratovima. U tom stoleću pretrpeli su masovna proterivanja, fizička uništenja, genocid. Samo tim rečima može se opisati ono što se, u naše dane, dogodilo u Krajini, na Kosovu i u Metohiji.
Danas smo, međutim, okupljeni u porti Crkve Svetih Apostola Petra i Pavla, drevne Petrove crkve u Rasu, na mestu koje najubedljivije potvrđuje da je istorija srpskog naroda istorija milenijumskih kontinuiteta i dugih trajanja. Nismo školovani da bismo to razumeli, jer je decenijama iz tumačenja srpske istorije izdvajan i čak odstranjivan njen ključni deo – pravoslavna vera i, u njenom središtu, svetosavska Srpska pravoslavna crkva.
Ona je dala duhovni kontinuitet srpskoj istoriji, od Svetog Save do današnjeg dana. Njena tumačenja smisla srpske prošlosti bila su među Srbima, sve do 18. veka, opšteprihvaćena. Crkva je, od doba drevnog Rasa i prvih Nemanjića do danas, za glavni cilj Srba odredila Carstvo Nebesko – Carstvo Istine, Ljubavi, Slobode, Pravde, Podviga, oličeno u Svetosavskom i Kosovskom zavetu.
Sačuvati, kako se u vreme Nemanjića pisalo i govorilo, „pravu veru“ „Svetih otaca naših Svetog Simeona i Save“ – to je sama srž i smisao, glavni pokretač najvećih srpskih postignuća, svih borbi za oslobođenje i ujedinjenje, do današnjeg dana. Onaj ko je od te vere odustajao, menjao je nacionalno ime, ili se gubio u pomodnim ideologijama. To je, već osam vekova, glavni tok srpske istorije; sve ostale teme bile su privremeni rukavci.
Ras kao koren
Kada se razmišlja o kontinuitetima i diskontinuitetima srpske istorije, postoji još jedno pitanje koje se na ovom mestu mora otvoriti. Naglašavanje našeg slovenstva, koje je nesporna i temeljna činjenica, i na njemu zasnovanog jugoslovenstva, prikrilo je logičnu, prirodnu i naučno potvrđenu činjenicu da smo potomci i preslovenskog stanovništva Balkana, koje se tokom vekova, mešalo sa Slovenima. Tako, kao složeni spoj najrazličitijih, ponekad vrlo drevnih etničkih slojeva sebe vide ostali evropski narodi, od Engleza i Francuza do Rumuna i Bugara, pa nema razloga da i mi svoju prošlost i poreklo ne sagledamo na takav način.
Ova drevna svetinja, grad Ras i sadašnji Novi Pazar nastali su na temeljima praistorijskih i antičkih naselja. U ovoj crkvi nalazila se vizantijska episkopija, oko koje se u ranom srednjem veku uobličila i prva srpska država. Ona je i nazvana Raškom, dok su Srbi, u potonjim vekovima, nazivani Rašanima i Racima. Ras je bio njena prestonica, u dobu pre Nemanjića i u vreme prvih vladara te svetorodne dinastije.
Crkva Svetih Apostola Petra i Pavla bila je, kada je Stefan Nemanja došao na vlast, jedino episkopsko sedište u njegovoj zemlji. U ovom hramu i na prostoru oko njega, potom i u manastiru Studenici, odigrali su se najvažniji događaji njegovog doba. Ovde je bilo duhovni i državni temelj Srba sve do osnivanja Svetosavske autokefalne srpske crkve sa sedištem u Žiči. I posle toga, Ras ostaje prestonica, a raška episkopija važno duhovno središte.
Od vremena kralja Milutina državno i duhovno težište premestiće se ka Skoplju i Peći, ka još dvema drevnim episkopijama, Lipljanu i Prizrenu, koje se i danas nalaze u sastavu Raško-prizrenske eparhije. Nemanjići od tada, kako izgleda, češće nego u Rasu, borave u dvorovima na Kosovu.
Kada se govori o Rasu, o srpskim duhovnim i državnim temeljima, reč je uglavnom o Svetom Simeonu i Svetom Savi, dok se neretko zaboravlja na Svetog Simona, Svetog kralja Stefana Prvovenčanog. Ovde, u ovoj svetinji kršten je u pravoslavnoj veri njegov otac, Stefan Nemanja, Sveti Simeon. Ovde je Nemanja držao svoje sabore, tu je bilo prestono mesto „Srpske Zemlje i Pomorske“, kako se država Nemanjića nazivala. Ovde je 1196. održan sabor na kome je Stefan Nemanja preneo vlast na Stefana, ovde je Stefan krunisan za kralja i postao Prvovenčani da bi ga potom, kako se smatra, Sveti Sava iznova krunisao u Žiči.
Ovde, u Rasu, rađali su se i umirali srpski kraljevi, među njima i Stefan Prvovenčani. Njegov život na ovome svetu prepun je podviga. Stefan Nemanja je temelj i koren, i iz njegovih dlanova niče loza Nemanjića, kao odraz Loze Jesejeve, kako vidimo na freskama Visokih Dečana. Sveti Sava i Stefan Prvovenčani su, međutim, sa njim i posle njega, utemeljivači Srpske crkve i Srpske države koje, uprkos svemu, traju i žive do današnjih dana.
Novi Izrailj
Za despota Stefana Lazarevića obično se kaže da je bio i ratnik i pisac. Zaboravlja se da je sve to, mnogo pre njega, bio kralj Stefan Prvovenčani. On je, sa Svetim Savom, osnivač srpske hagiografske književnosti. Žitija i proslavljanje Srpskih svetih ne samo da su ključni žanrovi srpske srednjovekovne književnosti, nego će biti i temelj srpske nacionalne svesti u potonjim, dugim vekovima. Po kultovima Srpskih svetih, počevši od Svetog Simeona i Svetog Save, Srbi će se razlikovati od ostalih, pa i najsrodnijih, susednih naroda.
Njihova imena i podvige Srbi, kroz svoju Srpsku pravoslavnu crkvu, proslavljaju do danas. Na njih se ugledaju. Jer kanon, najviši, klasični izraz srpske kulture, stvoren je ovde, u Rasu, u dobu Nemanjića. Sve što smo posle toga stvorili, učinili smo u slobodnom opredeljenju da ostanemo u njihovim zavetima, da ostanemo njihovi potomci, njihova duhovna čeda i da tu odluku, onda kada se to mora, potvrdimo i žrtvom. Čuvanje svetinja koja su nam oni ostavili u nasleđe, kakva je i drevna Petrova crkva u Rasu, pokolenja Srba plaćala su životima.
Kanon, najviši, klasični izraz srpske kulture, stvoren je ovde, u Rasu, u dobu Nemanjića
Najbolja potvrda ovog podviga celog jednog naroda, jeste povest o čudotvornim moštima Svetog Kralja Stefana Prvovenčanog. Srbi duže od osam vekova, žive u veri da je on, sa svojim svetim precima i potomcima, zastupnik svoga srpskog roda pred Prestolom Gospodnjim. Zato su njegove mošti Srbi spasavali od inoveraca, prenosili i selili ih više od petnaest puta.
Njegov kivot i kivote ostalih Srpskih Svetih, nosili su sa sobom, kao što je i prvi Izrailj sa sobom nosio Kovčeg Zaveta; Srbi su sebe vekovima nazivali „novim Izrailjem“ i „izabranim narodom“. Mošti svog Svetog kralja prenosili su, osam stotina godina (upokojio se 1227), od Studenice, preko Žiče, Sopoćana, Crne Reke, opet Studenice, Vojlovice, Studenice, Vraćevšnice, Feneka, Beočina, do Kalenića, da bi ih 1839. konačno vratili u Studenicu.
U vreme Prvog srpskog ustanka Sveti Kralj Stefan Prvovenčani smatran je zaštitnikom i glavnim čuvarom obnovljene srpske države. Karađorđe je, prema svedočenju njegovog sekretara Janićija Đurića, sanjao Svetog Kralja neposredno pre nego što je po prvi put digao ruku na Turke i stupio na put na kome će postati Srpski Vožd i, kako kaže Njegoš, obnovitelj Zaveta.
Znamo da je Karađorđe, u vreme Kočine Krajine 1790. godine, na svojim ramenima nosio kivot sa njegovim moštima, kada su one spasavane iz Studenice. Lik, ikonu Svetog Kralja Stefana Dečanskog, Karađorđe će imati na svojoj ratnoj zastavi. U svakoj bici, Srbi su znali – tamo gde ona, tu je njihov vožd. Kada je kivot Svetog Kralja Stefana Prvovenčanog zaškripao, 1813. u manastiru Vraćevšnici, gde je bio sklonjen posle spaljivanja Studenice 1806. godine, svedoci su to protumačili kao siguran znak da će Srbija propasti.
I Karađorđevići i Obrenovići molili su se nad Njegovim moštima i bogato ih darivali. Od obnove srpske kraljevine 1882, krunisani su u Žiči, onako kako je zaveštao Sveti Kralj Stefan Prvovenčani. I 1915. godine, kada su Srbi krenuli u novu seobu, kao i njihovi drevni preci, poneli su sa sobom kivot sa Njegovim moštima. On će ostati u Manastiru Ostrogu, a oni će se, njegovim zastupništvom i molitvama, preko Albanije i Grčke, vratiti u otačastvo, ispuniti zavetnu misao oslobođenja i ujedinjenja srpskog naroda.
Povratak iskonu
I danas se odavde, iz Petrove crkve, sa tla Eparhije raško-prizrenske, kao sa osmatračnice, vidi cela srpska prošlost i sadašnjost. Nazire se i naša budućnost.
Sve je počelo ovde, u Rasu. Važnost Stare Raške, kao jezgra stare srpske države i jednog od demografskih izvora, matica srpskog naroda, isticao je još Jovan Cvijić. To se danas, međutim, najčešće ne shvata. Potrebno je da se ta svest obnovi i da se bar deo reka poklonika, koje teku ka Kosovu i Metohiji, usmeri i ka Petrovoj crkvi, Đurđevim Stupovima, Sopoćanima, Crnoj Reci.
Ovde, u Eparhiji raško-prizrenskoj, pred nama se, bez ikakvih izgovora i odlaganja, otvara ono naše večito, bolno pitanje: jesmo li dostojni ovih svetinja i velikog nasleđa koje nam ostaviše naši oci? Jesmo li pogazili Zavet?
Potraga za odgovorom na to pitanje dovodi poklonike u Raško-prizrensku eparhiju. Preteški teret koji danas nose prevareni i zbunjeni srpski naraštaji postaje lakši kada uđemo u ove Svetinje, kada se susretnemo sa braćom koja, zatvorena u geta, žive i, za nas, čuvaju naš Zavet. Od nas se traži samo da ih se ne odreknemo, da ih ne izdamo.
Srpska crkva je, svojim stradanjem, bliska izvornoj, ranoj hrišćanskoj crkvi. To se najjasnije oseća u njenoj Raško-prizrenskoj eparhiji. U tome su sa njom uporedive još samo Gornjokarlovačka i Bihaćko-petrovačka eparhija. Ovde, u Petrovoj crkvi, Đurđevim Stupovima, Sopoćanima, Crnoj Reci, Brnjaku, Gračanici, Dragancu, Ljeviškoj, Zočištu, Dečanima, Pećaršiji i Deviču, nalaze se odgovori na večna, opšteljudska pitanja smisla podviga i izdaje, značenja stradanja, smrti i vaskrsenja.
Ove svetinje privlače i one koji su od njih otpali i one koji ih u naše dane razaraju. Oni znaju njihovu vrednost i zato pokušavaju da nam ih otmu. Za tim nema baš nikakve potrebe – srpske svetinje čekaju ih otvorenih vrata i raširenih ruku. Baš kao one američke vojnike koji nedavno, u Dragancu, primiše našu pravoslavnu veru. U SAD i zapadnoj Evropi prelasci na pravoslavnu veru sve su učestaliji i masovniji. Sada znamo da je razaranje hrišćanskih svetinja u Krajini, Bosni, Hercegovini, na Kosovu i Metohiji bilo deo, možda i pravi početak samouništenja nekada hrišćanske, zapadne civilizacije. Ona će se, možda, ovde, zajedno sa nama, vratiti svome iskonu.
