Latinski, nemački i mađarski – službeni jezici Hrvatske
Hrvatska je tokom povesti bila nesamostalna feudalna pokrajina na granicama Habzburške monarhije. Iz Beča se direktno upravljalo Dalmacijom sve do sloma KundK monarhije 1918. godine. Službeni jezik je bio latinski i njime je govorilo i pisalo malobrojno i sasvim odrođeno plemstvo. Građanstvo je uglavnom govorilo nemački.
Posle 1790. i smrti cara Jozefa Drugog Habzburškog (vladao Carstvom od 1765. do 1790), mađarska vladajuća klasa zahtevala je da se na celom području države Ugarske, u koju je spadala i Hrvatska, kao službeni uvede mađarski umesto latinskog. Štaviše, Mađari su zahtevali da se mađarski uvede kao nastavni jezik u škole. Hrvatskoj pokrajini je pretila opšta mađarizacija. Godine 1790. Hrvatski sabor donosi odluku o uvođenju mađarskog jezika u hrvatske škole kao neobaveznog predmeta. Bio je to početak odrođivanja i mađarizacije. Godine 1805. odlukom Sabora u Požunu (današnja Slovačka) mađarski jezik postaje službeni jezik, a 1827. i obavezan nastavni predmet u školama za sve narode na području Mađarske.
Drugog svibnja/maja 1843. godine, na sednici Hrvatskog sabora u Zagrebu, Ivan Kukuljević Sakcinski je svoj govor završio sledećim krajnje iskrenim rečima: „Mi (Hrvati) smo malo Latini, malo Nijemci, malo Mađari i malo Slaveni, a iskreno govoreći – NISMO UKUPNO NIŠTA. (…) Ja ovim riječima nemam što dodati, i njima završavam svoja izlaganja“. (dr Lazo M. Kostić, „Sporne teritorije Srba i Hrvata“, Dosije–Beograd, 1990, str. 267)
Kao ilustracija hrvatskog jezika u prošlosti, pa i u vreme Ilirskog pokreta, neka posluži jedna domoljubno–satirična popevka iz 1831. godine, objavljena u časopisu „Dubrovnik“ (br. XXIII, 1937):
„Vre i svoj jezik zabit Horvati,/ Hote ter drugi narod postati;
Viogi vre narod sam svoj zameće/ Sram ga jak stranjski `Horvat` reče.
Sam proti jel ne štuje/ I sav slepec sam sebe truje.
Nek gaj rasteplen reći po svetu,/ Kad je već istom dano detetu.
Da se ne pozna već Horvatica,/ Misleć rođena da je Nemica.
Nut vse vu stranjski senije vre gine,/ Za svu mater niš se ne brine.“
Za nov narod – nov jezik
U slovenskim jezicima „narod“ i „jezik“ su sinonimi. (Božićna pesma „Vsi jazici vospleščite rukami“ prevodi se sa crkveno–slovenskog jezika kao „Svi narodi zapljeskajte rukama“). Prema tome, jedna etnička zajednica koja nema svoj jezik ne može se smatrati narodom.
Bez imalo preterivanja, zasluga za kreiranje hrvatskog jezika, posle koga je došlo i do stvaranja hrvatskog naroda, pripada srpskom filologu i Vukovom sledbeniku i saborcu Đorđu Popoviću, poznatijem po „umetničkom“ nadimku ĐURO DANIČIĆ (Novi Sad, 4. april 1825 – Zagreb, 17. novembar 1882). Ovaj naučnik sumnjivog morala je Hrvatima u poslednjih petnaestak godina svog života praktično darovao srpski kada ga je preimenovao u HRVATSKI ILI SRPSKI JEZIK.
No, pođimo od početka: evo kako je počev od sredine 19. stoleća u kujnama Vatikana i Beča čitav projekt stvaranja novog, hrvatskog jezika i nacije, zamišljen i uspešno ostvaren.
Književni dogovor u Beču 1850.
Prvu veću srpsku „grešku u koracima“ načinio je Vuk Stefanović Karadžić (1787 –1864) 28. marta 1850. godine u Beču. Tada su se Vuk i njegov verni sledbenik i saborac Đuro Daničić sastali sa tzv. „ilirskim“ književnicima radi dogovora o zajedničkom književnom jeziku. Na veliko zadovoljstvo lukave zagrebačke intelektualne elite, došlo je do tzv. Književnog dogovora, koji je prvi put hrvatskoj naciji u osnivanju sa „Ilirima“ kao predstavnicima, omogućio da prisvoje srpski jezik i da ga preimenuju i proglase hrvatskim. Dogovor je podpisalo pet takozvanih Ilira (Ivan Mažuranić, Ivan Kukuljević Sakcinski, pohrvaćeni Grk Dimitrije Demeter, Vinko Pacel i Stjepan Pejaković), dva Srbina (Vuk Karadžić i Đuro Daničić) i Slovenac austrijskog porekla Franc Miklošič (Franz Xaver Ritter von Miklosich). Jedan od potpisnika Književnog dogovora, Ivan Kukuljević Sakcinski (1816–89), vreme Bečkog dogovora pošteno opisuje kao doba kada je „Hrvatska spavala u dubokom snu“, „sva inteligencija jedino latinski govorila“, „u ženskom društvu jedini jezik bio njemački“, a aristokratija svoje sinove slala u Mađarsku da uče mađarski.
U tekstu bečkog Književnog dogovora naziv `zajedničkog` jezika se ne navodi, a svi potpisnici su se potpisali novoformiranim hrvatskim latiničnim pismom koje je izradio pohrvaćeni Nemac Ludwig Gay (Ljudevit Gaj, Krapina, 1809 – Zagreb, 1872) učeni doktor filosofije, lingvista i književnik. Neposredno pre Bečkog književnog dogovora Austrougarska je u programu jugoslovenske jezičke politike i zahteva revolucije 1848-1949. patentom Reichs-Gesetz und Regierunsblatt od 4. marta 1849. postavila normu „da Srbi imaju jedan jezik koji se službeno nazivao srpskim“, tj. „ilirsko-srpskim“ ako je korišćeno ćiriličko pismo. Štampan latinicom taj se jezik mogao zvati hrvatskim, ili „ilirsko-hrvatskim“. U tom kontekstu i programu je 1850. godine na početku Bahovog apsolutizma sklopljen Bečki književni dogovor.“
Osnivanje JAZU
Prelomni trenutak i događaj koji je umnogome ubrzao razvoj i stanje stvari oko stvaranja hrvatskog jezika i nacije, bilo je osnivanje Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti (JAZU) 1867. godine u Zagrebu.
Najzaslužniji za njeno osnivanje i delovanje bio je biskup đakovački i dobrotvor Josip Juraj Štrosmajer (kršteno nemačko ime Joseph Georg Strossmayer, Osijek, 1815 – Đakovo, 1905). Biskup je 1860. godine sredstva za osnovanje zadužbine dao tadašnjem hrvatskom banu Josipu Šokčeviću.
JAZU je osnovana i započela s delovanjem 1866. godine. Pogodite ko je bio njen prvi tajnik ili sekretar. Pogodili ste – g. Đorđe Popović, poznatiji kao ĐURO DANIČIĆ. On je te godine prešao iz Beograda u Zagreb, da u prestonici pounijaćenog i pošokčenog Srpstva stručno posluži antisrpskoj raboti.
Novoosnovana JAZU je delovala po austroslavističkom programu koji je podrazumevao sprečavanje vaspostavljanja pravoslavne pismenosti na (od Turaka oslobođenom) srpskom etničkom i jezičkom prostoru, što je značilo onemogućavanje oslobođenja Srba kao kulturno-politički nezavisnog pravoslavnog naroda i uspostavljanja srpskih državnih ustanova i uslova samostalnog uređivanja jezičke i pravopisne politike. Drugim rečima, cilj je sprečavanje Srba da obnove državu na srpskom etničkom, jezičkom i pravopisnom prostoru, a posredno, cepanje svih državnih i crkvenih veza sa pravoslavnom Rusijom kao tradicionalnim zaštitnikom pravoslavnih Slovena.
Daničić je tada pod pokroviteljstvom JAZU započeo sastavljanje kapitalnog „RJEČNIKA HRVATSKOG ILI SRPSKOG JEZIKA“. Preminuo je u Zagrebu 17. novembra 1882. ne dovršivši „Rječnik“. Time je potvrdio onu latinsku mudrost koja kaže „Quem dii odere, lexicographum fecere“ („Koga bogovi mrze, daju mu da sastavlja rečnike“).
Laza savetuje Đuru
Protiv Daničićevog dvoimenovanja srpskog jezika u „hrvatski ili srpski“ prvi je pisao Lazar Laza Kostić (Kovilj, 1841 – Beč, 1910), doktor pravnih nauka, književnik, pesnik, filolog, prevodilac Šekspira, publicista i politički i društveno veoma angažovani opozicionar i bundžija. Laza Kostić je bio aktivan i protiv austrofilske politike dinastije Obrenović, zbog čega je politički progonjen, hapšen i zatvaran.
Laza Kostić je pisao Daničiću „da ne pravi Hrvatima jezik, neka ga oni prave sami, a da se on bavi srpskim jezikom“, i da je „jednačenje istoga sa istim“ politika, a ne lingvistika. U studiji „Osnova lepote u svetu sa osobitim osvrtom na srpske narodne pesme“ (Letopis Matice srpske, 1880) Laza Kostić je u napomeni napisao negativnu kritiku o Daničićevom dvoimenovanju srpskog jezika koje ovaj obrazlaže u radu „Korjeni s rječima od njih postalim u hrvatskom ili srpskom jeziku“, (JAZU – Zagreb 1877. str. 180). Kostićev naučni rad nikada nije preštampan u celosti, zbog zvanične jugoslovenske jezičke politike, a posebno zbog kritike dvoimenovanja srpskog jezika. Evo šta je 1880. godine, na početku i na kraju studije „Osnova lepote u svetu…“ Laza Kostić savetovao i prijateljski preporučio Đuri Daničiću:
„Ne možemo propustiti ovu priliku, a da ne kažemo našem čuvenom znaocu jezika koju iskrenu, ozbiljnu reč. Đuro Daničić je prvi književnik i filolog, ne na slovenskom jugu, već i u svetu, koji je nazvao jezik što ga govori i piše HRVATSKIM ILI SRPSKIM (u predgovoru svojih „Korjena“ kaže, valjda radi punog pariteta – srpski ili hrvatski). Svi ostali prvaci filologije u stranih naroda zovu taj jezik prosto: srpskim.
(…) Pa da li je Daničićev književno-politički smer imao kakav uspeh? Do sada nikakvoga. Od srpskih književnika i novinara još gde–gde se može čitati kompromisna fraza: srpsko–hrvatska književnost, ali u tako zvanih hrvatskih pisaca, tj. onih što pišu srpski jezik latinicom, nestala je ta fraza, u koliko je nekada bilo, sasvim bez traga. Naprotiv, očigledno je da je u našoj lingvističkoj književnosti počeo bezobzirni hrvatizam otimati maha baš od ono doba kada je Daničić počeo svoju pomirljivu radnju. Po tome se vidi, da taj smer ne samo da nije imao željenog uspeha, nego je postigao protivno od onoga što je hteo. To je prava tragičnost. Junak te tragedije, Đuro Daničić, nije postao manji književnik, te ima pravo na našu simpatiju. Nama ta simpatija daje za pravo zamoliti ga da se okane politike, te da se vrati čistoj nauci ako neće da ga dalji razvitak te tragičnosti dovede do katastrofe. U politici kompromisi imaju mesta, jer praktična politika i nije drugo do sistem kompromisa. Ali u nauci kompromisi mogu kompromitovati, ako ne nauku, a ono barem naučnike.“
Veliki Đura se na kraju „okliznuo“
Đorđe Popović, poznatiji kao Đura Daničić, svojim naučnim delom se svrstao među najznačajnije srpske filologe i prevodioce. Daničić je priredio za štampu najznačajnije stare srpske književne spomenike: „Žitije Sv. Save“ Teodosija Hilandarca, (1860) „Žitija Sv. Simeona i Sv. Save“ Domentijana (1865), Nikoljsko jevanđelje bosanske redakcije (1864), „Živote kraljeva i arhiepiskopa srpskih“ arhiepiskopa Danila i učenika (1866), i napisao mnoga manja dela i oglede objavljene po naučnim publikacijama. („Đuro Daničić: Čovek srpskog jezika”. iserbia.rs. Pristupljeno 23. 1. 2022). Navedena Daničićeva izdanja starih srpskih spomenika i danas su većim delom još uvek nezamenjena i nezamenljiva. Kruna Daničićevog filološko–prevodilačkog rada je prevod Starog Zaveta Svetog Pisma (1867).
Na zalasku života (tačnije od osnivanja JAZU 1867. do kraja života 1882) Đura se nekako trapavo i nesrećno „okliznuo“ i postao puko oruđe vatikansko–bečkog projekta preimenovanja srpskog jezika u hrvatski i sledstveno tome, stvaranja sintetičke hrvatske nacije.
Narodski rečeno i opisano, najbolja muzara se na kraju muže ritnula i prosula celu kantu mleka.
