Kordun — oblast na desnoj obali reke Kupe — bio je jedan od najpogođenijih krajeva Nezavisne Države Hrvatske (NDH) tokom Drugog svetskog rata. Prema popisu iz 1931. godine, oko 80% stanovništva u kotaru Vrginmost bilo je srpske nacionalnosti. Ustaške formacije, podržavane od vlade Ante Pavelića, sprovodile su sistematske zločine nad srpskim civilima.
Masovni pokolj u selima oko Vrginmosta
U periodu 21–24. decembra 1941. godine ustaške jedinice započele su krvavu ofanzivu na srpska sela u okolini Vrginmosta, uključujući Ostrožin, Šljivovac, Stipan, Dugo Selo i Trepča. Tom prilikom su mnogi nevini civili — uključujući žene i decu — ubijeni bez milosti.
Prema procenama istoričara, samo u ovoj seriji zločina najmanje 670 Srba civila je ubijeno, uključujući oko 100 dece mlađe od 12 godina. Ukupno, kada se uključe obližnja sela Prkos Lasinjski, Kirin i Sjeničak, broj stradalih procenjuje se na oko 1.446 Srba, među kojima je bilo 360 dece do 15 godina starosti.
U selu Trepča je u zverski ubijeno 137 Srba
U selu Trepča, kako svedoče preživeli, zločinci su mobilisani na najbrutalniji način: sjekirama, maljevima i toljagama ubijeno je 137 Srba, a njihova tela su nabacana na gomilu nakon ubistva.
Ko su bili počinioci i njihov komandant?
Ove zločine su počinile ustaške formacije koje su delovale po naređenjima hrvatskog režima. Glavni komandant ovog pokolja bio je ustaški oficir Ante Moškov, koji je bio jedan od neposrednih izvršilaca zločina nad civilima u okolini Vrginmosta.
Rad ustaških formacija tokom ovog perioda nije se ograničila samo na streljanja. Postoje svedočanstva o tome da su žrtve često bile primorane da kopaju jame, nakon čega su zverski ubijani; neki su unakaženi ili mučeni pre ubistva. Svjedočenja preživelih opisuju kako se zločinci nisu libili da ubijaju i najslabije — starce, žene i decu — na najokrutnije načine.
Posledice i širina stradanja
Pokolj u dekabru 1941. samo je jedan u nizu masovnih zločina na Kordunu, gde su tokom celog razdoblja NDH ustaše, domobrani i saradnici sistematski terali, ubijali i proterivali srpsko stanovništvo.
Na celom Kordunu, na stotine sela je spaljeno, a hiljade civila je stradalo u etničkom i verskom teroru koji se ne računa samo u jedan zločin, već u dugotrajan genocidni proces.
Preživeli i sećanje
Preživeli su često uspevali da pobegnu samo zahvaljujući tome što su skočili u obližnje šume i krili se u surovim zimskim uslovima, kada bi ih nadiruće formacije usmrtile u kućama i na putevima. Bogata usmena i pisana svedočanstva preživelih, kao i podaci iz lokalnih izvora, čuvaju sećanje na ove tragedije i koriste se u nastojanjima da se žrtve ne zaborave.
Jedan od najbolnijih primera srpskog stradanja
Pokolj srpskog pravoslavnog civilnog stanovništva u području Vrginmosta tokom 22–24. decembra 1941. ostaje jedan od najbolnijih primera stradanja srpskog naroda u Drugom svetskom ratu na teritoriji NDH.
Ovi zločini — njihova surovost, obim i organizacija — svedoče o dubokoj tragediji srpskog naroda i potrebi za pamćenjem i dokumentovanjem istorijskih činjenica, kako bi se žrtve poštovale, a istina sačuvala za buduće generacije.
