Plan Ilije Garašanina o ujedinjenju svih Srba i ostalih južnih Slovena u jednu državu, iznesenom u spisi pod nazivom „Načertanije“ 1844. godine, u bošnjačkoj publicističkoj literaturi ali i istoriografiji tumači se na pristrasan i fragmentaran način. Tako se ističu neki pasusi iz Načertanija u kojim se tobože stanovnici Bosne i Hercegovine nazivaju Bošnjacima i koje Garašanin tobože smatra posebnim narodom u odnosu na Srbe iz Srbije. Radi istine i pravde obradićemo sve „sporne“ pasuse iz Načertanija uz naše komentare i pokazaćemo da se u Načertaniju ne spominje neki poseban narod pod imenom Bošnjaka, nego da se radi i regionalnom nazivu, i da Ilija Garašanin stanovništvo BiH vidi kao Srbe bez obzira na vjeru.
Početak „Načertanija“počinje kraćim uvodom u plan o ujedinjenju Srba i ostalih južnih Slovena u jednu državu sa centrom u kneževini Srbiji. Tu se u jednom pasusu kaže da: „Iz ovog poznanja proističe čerta i temelj srpske politike, da se ona ne ograničava na sadašnje njene granice, no da teži sebi priljubiti sve narode srpske koji ju okružavaju“. Dakle, jasno se navode ostali Srbi koji žive van granica kneževine Srbije u njenom susjedstvu. Tu se svakako misli i na Srbe u BiH, i ovo je dovoljno da sruši sve konstrukcije i domišljanja zastupnika teze o pomenu bošnjačkog naroda u Načertaniju, ali bošnjački teortičari prelaze preko ovih činjenica.
Podnaslov u Načertaniju u kojem se govori o planu Srbije prema BiH nosi naslov „O politiki Srbije u smotreniju Bosne, Ercegovine, Crne Gore i Sjeverne Albanije“. Odmah treba istaći kako se Bosna i Hercegovina navode kao posebne regionalne istorijske jedinice, a ne zajedno kao što je to slučaj u novijoj istoriji.
Prvi „sporni“ pasusu glasi: „Kad dva susedna naroda medu sobom uži i tešnji sojuz zaključiti žele to se pre svega granica koliko je bolje moguće otvoriti mora, da bi se neprestano saobraćanje što je više možno olakšalo i živim učinilo“. Ovaj dio se ističe kada se želi dokazati da se govori o „dva susedna naroda“ što bi automacki značilo da se misli o dva „različita“ i posebna naroda. Međutim, treba imati u vidu da se ovako označavalo stanovništvo na određenim područjima koje nije moralo biti različitog porijekla. Moglo se označavato stanovništvo jednog etničkog porijekla koje živi u dvije države, pokrajine, regije, a ne samo stanovništvo dva posebna naroda. Prilog u tome govori rečenica koja ide odmah poslije citiranog dijela, a koja glasi: „No Srbija se od ovih svojih sunarodnika u Turskoj kao nekim kineskim zidom odelila…“, dakle, riječ je o sunarodnicima Srba iz Srbije, tj. Srbima iz BiH. Našu tvrdnju upotpunjuje i rečenica iz Načertanija nekoliko pasusa ispod citiranog dijela u kojoj se kaže: „Bez ovoga načela, koje sačinjava jedinstvo u najvišem državnom dostojinstvu ne može se stalan i postojani državni sojuz medu Srbijom i ostalim susjedima Srbima ni pomisliti“.
Jedna od rečenica koju teoretičari bošnjaštva u Načertaniju najviše citiraju jeste ova: „Ako Bošnjaci ne bi ovo primili, to bi otuda kao sigurno sledovalo raskomadanje Srba na provincijalna mala knjaževstva pod osobitim vladajućim familijama koje bi se nepremjeno tuđem i stranom uplivu predale; jer bi one među sobom sarevnovale i jedna drugoj zavidile“. Ovde se pominju Bošnjaci, ali se napominje da ako oni nebi prihvatili ujedinjenje sa Srbijom, onda bi došlo do „raskomadanje Srba na provincijalna mala knjaževstva“. Da kojim slučajem pomenuti Bošnjaci nisu Srbi iz BiH, oni ne bi mogli da utiču na podjelu Srba na manje provincije, jer tada nebi postojala potreba da se oni zovu u jedinstvo sa Srbima iz Srbije kao „susjedni Srbi“. Dakle, baš rečenica koja spominje Bošnjake u Načertaniju i na koju se teoretičari bošnjaštva najviše pozivaju, govori suprotno od onoga što oni žele da dokažu.
Odmah slijedeći pasus ispod dijela u kojem se prvi put spominju Bošnjaci u Načertaniju, nedvosmisleno govori da u BiH žive Srbi:„Iz ovih osnovopoloženija sleduje, da, ako bi se pre ovog opšteg sojedinjenja Srbstva što osobito u Bosni preobražavati počelo, da se to preobraženje tako čini kako bi ono samo služilo kao priugotovlenije za ono opšte sojedinjenje sviju Srba i provincija ujedno, kojim jedinim načinom može se računati na postiženje one velike cjeli i onog interesa koji je svima ovim Srbima jednak“. Dakle, iz ovoga se može zaključiti da se u Načertaniju jasno kaže da se opšte ujedinjenje Srba počelo realizovati i to posebno u Bosni, i da treba da dođe do ujedinjenja „sviju Srba i provincija u jedno“i da će to biti u interesu „svima ovim Srbima“.
Sve ovo bi nepristrasnom istraživaču ili čitaocu bilo jasno, ali teoretičari bošnjaštva prelaze preko ovih činjenica, i citiraju još jednu rečenicu koja dolazi poslije ovog pasusa, a koja glasi: „Ko god dakle ovom narodu dobra želi on ne sme Bošnjacima nasledstveno knjaževsko dostojinstvo preporučivati“. Već iz svega gore rečenog jasno je da pod Bošnjacima u Načertaniju se razumiju Srbi iz BiH, a to što Garašanin piše da ne treba forsirati da oni odmah prihvate vlast srpskog kneza „nasledstveno knjaževsko dostojinstvo“, govori o Garašaninovoj političkoj mudrosti i korektnosti, jer on želi da izbjegne da se silom ostalim Srbima nameće vlast kneževske porodice iz Srbije, jer dobro zna da bi se uglednije i bogatije porodice iz BiH možda bunile i htjele više da učestvuju u vlasti, pa bi možda neka od njih osporavala vlast kneza Srbije nad ostalim Srbima. Toga je u srpskoj istoriji bilo dosta, sjetimo se samo borbe između porodica Karađorđevića i Obrenovića, ili nakon Prvog svijetskog rata između Karađorđevića i Petrovića.
Još jedan od rado citiranih pasusa od strane teoretičara bošnjaštva jeste i ovaj: „Treće osnovno načelo ove politike jest: jedinstvo narodnosti, kojeg diplomatičeski zastupnik treba da je pravlenije knjaževstva Srbije. K ovome treba dakle učiniti da se Bošnjaci i ostali Slaveni obrate i kod ovog treba zaštitu i svaku pomoć da nadu kad god se o tom radilo bude ovog načela vrednost pokazati.Srbija u ovom smotreniju mora će o tom uvjeriti da je ona prirodna pokroviteljica sviju turski Slavena i da ćedu samo onda kad ona dužnost ovu na sebe uzme, ostali Slaveni njoj pravo to ustupiti da ona u imenu njihovom nešto kaže i čini“.
Ovdje nije riječ o „obraćanju“ Bošnjaka u Srbe odnosno njihovu asimilaciju, kako to neki žele da prikažu, nego da se Srbi iz BiH i ostali Sloveni iz Turske mogu obratiti Srbiji za pomoć, da ona može da zastupa njihove interese, i da će to raditi pravično bez gledanja samo svojih uskih državnih interesa, a to pokazuje i nasatavk citiranog pasusa: „Ako bi Srbija svojim sosjedima taj nesrećni i zli primjer davala da ona samo na sebe misli, a za nevolju i napredak ostali ne bi marila, nego bi to ravnodušno smatrala, to bi onda jamačno i ovi samo njenom primjeru sledovali, ne bi je slušali, i tako bi umesto sloge i jedinstva nastupilo nepovjerenije, zavist i nesreća“.
Garašanin je smatrao da bi trebalo određen broj ljudi iz BiH primiti u državnu službu kneževine Srbije kako bi tu sticali znanja iz diplomatije i ostalih poslova bitnih za državni i nacionalni rad među svojim zemljacima kada se vrate u BiH. Taj dio u Načertaniju glasi: „Ujedno nužno je i to, da se ne samo svi osnovni zakoni, ustav i sva ustrojenija glavna knjaževstva Srbije u Bosnu i Hercegovinu medu narodom rasprostranjavaju, nego još i to da se za vremena nekoliko mladih Bošnjaka u srpsku službu državnu prima da bi se ovi praktično u političeskoj i financijalnoj struci pravlenija, u pravosudiju i javnom nastavleniju obučavali i za takove činovnike pripravljali koji bi ono što su u Srbiji naučili posle u svom otečestvu u djelo privesti mogli“. Teoretičari bošnjaštva ovo ističu kada žele da dokažu kako je Garašanin tobože imao u planu da obuči neke od Bošnjaka u širenju srpske nacionalne ideje u BiH, a u stvari je riječ o obrazovanju činovnika i političara koji bi radili na ujedinjenju Srba iz BiH sa Srbijom, i koji bi nakon toga dobro došli u državnoj službi ujedinjene srpske države.
Poslijednji „sporni“ pasusu iz Načertanija jeste ovaj: „Da bi se narod katoličeskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraćali i Srbiji većma priljubili nužno je na to osobito vnimanije obraćati. Ovo bi se najbolje postići moglo posredstvom fratera ovdašnjih, između kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti. U ovoj celji nužno bi bilo narediti da se po gdi koja knjiga molitvena i pesme duhovne u beogradskoj tipografiji štampaju; posle toga i molitvene knjige za pravoslavne Hristijane, zbirku narodnih pesama koja bi na jednoj strani sa latinskim a na drugoj sa kirilskim pismenima štampana bila; osim toga mogla bi se kao treći stepen štampati kratka i obšta narodna istorija Bosne u kojoj ne bi se smela izostaviti slava i imena nekih muhamedanskoj veri prešavši Bošnjaka. Po sebi se pretpostavlja da bi ova istorija morala biti spisana u duhu slavenske narodnosti i sa svim u duhu narodnog jedinstva Srba i Bošnjaka“. Garašanin je znao koliko rimokatolička crkva i rimokatolička Austrija imaju uticaja na rimokatolike u BiH, i zato njegov plan sadrži i odredbu da se uticaj ova dva centra moći na domaće rimokatolike ukine ili bar smanji, i da se radi na pridobijanju rimokatolika Srba na jedninstvo sa pravoslavnom Srbijom. Vjerska podjela je tada bila još veća nego danas, i ako bi se htjelo izvesti ujedinjenje svih Srba u jednu državu, bilo je potreban nacionalni rad među srpskim rimokatolicima koji su zbog vjere i uticaja Rima i Beča bili nepovjerljivi prema Srbiji.
Isto tako, spominju se Bošnjaci muslimani i pisanje jedne istorije BiH, jer je bilo potrebno domaćim muslimanima pokazati da im Srbija i Srbi pravoslavci nisu neprijatelji, nego srodnici i kako je najbolje za sve da se ujedine i žive u jednoj jakoj državi u kojoj bi se poštovala sva vjerska prava. Kada se govori o „slavenskoj“ narodnosti, misli se na zajedničko porijeklo Srba sa ostalim Slovenima i to da Srbi pripadaju ovoj grupi naroda. Nakon toga jasno se spominje duh „narodnog jedinstva Srba i Bošnjaka“, gdje se taj narodni identitet sužava na Srbe u Srbiji i BiH kao jedan narod. Oznake Srbin i Bošnjak ovdje su teritorijalne, pa se tako Srbi iz Srbije iznačavaju tim imenom, a Srbi iz BiH, što je već ovdje pokazano, označavaju se kao Bošnjaci, dakle nema govora o tome da su Bošnjaci poseban narod u odnosu na Srbe iz Srbije.
Na kraju donosimo tekst iz Načertanija u kojem se govori o planu vezanim za BiH:
„O politiki Srbije u smotreniju Bosne, Ercegovine, Crne Gore i Sjeverne Albanije
Kad mi površinu i geografsko položenje ovi zemalja, ratni duh njihovi žitelja, i ono mnenije i način mišljenja njihov u bliže rasmotrenije uzmemo, mi ćemo lako na tu misao doći da je ovo ona čast turskog carstva, na koju Srbija najveći upliv imati može. Stalno opredjeljenje i uređenje ovoga upliva čini nam se da je za sad (1844) glavni zadatak srbske politike u Turskoj.
Kad dva susedna naroda medu sobom uži i tešnji sojuz zaključiti žele to se pre svega granica koliko je bolje moguće otvoriti mora, da bi se neprestano saobraćanje što je više možno olakšalo i živim učinilo No Srbija se od ovih svojih sunarodnika u Turskoj kao nekim kineskim zidom odelila, i saobraštenija je na toliko samo malo mesta dozvolila, da ima kuća u većim varošima, koje više vrata imaju za ulazak i izlazak ne želi knjaževstvo srbsko. Zato neka straže na granicama istina ne umale, no da se mesta sastanaka, izlaska i ulaska na srpskoj granici umnoži sprama Bosne. A zašto ne i Bugarske?
Uvedeni sastav odjeljenja mogao je u svoje vreme polezan biti; no tu sistemu i sad još zadržati značilo bi toliko koliko Srbiju usamljivati i zatvarati, a to je njenoj budućnosti i njenom napretku sa svim protivno.
Treba na to ići da se dva naroda, istočno pravoslavni i rimokatoličeski među sobom u svojoj narodnoj politiki razumedu i slože, jer samo tako može se sa dobrim uspjehom ova politika sledovati.
Srbije je dužnost da glavne osnove ove politike oba dvema častima naroda ondašnjih predloži, jer ona u ovom djelu može sa važnošću postupati, koje ona po pravu diplomatičeski priznati i po mnogogodišnjem iskustvu činiti je dužna. Jedna od glavnih osnova naznačava se: načelo pune vjerozakonske slobode. Ovo načelo moraće svima hristijanima, a ko zna da povremenu i nekim muhamedancima dopasti se i zadovoljiće ih. No kao najglavniji i osnovni zakon državni mora se predstaviti i utvrditi u tome, da knjaževsko dostojinstvo mora biti nasledstveno. Bez ovoga načela, koje sačinjava jedinstvo u najvišem državnom dostojinstvu ne može se stalan i postojani državni sojuz medu Srbijom i ostalim susjedima Srbima ni pomisliti.
Ako Bošnjaci ne bi ovo primili, to bi otuda kao sigurno sledovalo raskomadanje Srba na provincijalna mala knjaževstva pod osobitim vladajućim familijama koje bi se nepremjeno tuđem i stranom uplivu predale; jer bi one među sobom sarevnovale i jedna drugoj zavidile. Ove familije nikad se ne bi dale više do toga dovesti da interes svoje koristi kakvoj drugoj familiji na žertvu prinesu, pa baš ni onda kad bi od takvog požrtvovanja napredak sviju ovi naroda zavisio.
Iz ovih osnovopoloženija sleduje, da, ako bi se pre ovog opšteg sojedinjenja Srbstva što osobito u Bosni preobražavati počelo, da se to preobraženje tako čini kako bi ono samo služilo kao priugotovlenije za ono opšte sojedinjenje sviju Srba i provincija ujedno, kojim jedinim načinom može se računati na postiženje one velike cjeli i onog interesa koji je svima ovim Srbima jednak. – Jer ovde Srbiju samo zato napred stavljam što ona jedina može tu stvar priugotovljavati i dužna je neprestano negovati do vremena koje će doneti izvršenje ovog plana i koje vreme da bi sazrelo Srbija će na tome raditi. –
Ko god dakle ovom narodu dobra želi on ne sme Bošnjacima nasledstveno knjaževsko dostojinstvo preporučivati. U takom slučaju neka bi se medu tim izbirali najvažniji ljudi iz celog naroda i to ne za celi život, no na izvjestno vreme, koji bi kao neki sovjet obrazovali. Sa ovakvom makar provincijalnom i odeljenom vlastju, ostao bi otvoren put za napredak; lako bi se onda Srbija u svoje vreme sa Bosnom tješnje sojuziti i skopčati mogla, jer onda ostaće ovaj sojuz mogućan i vjerojatan.
Treće osnovno načelo ove politike jest: jedinstvo narodnosti, kojeg diplomatičeski zastupnik treba da je pravlenije knjaževstva Srbije. K ovome treba dakle učiniti da se Bošnjaci i ostali Slaveni obrate i kod ovog treba zaštitu i svaku pomoć da nadu kad god se o tom radilo bude ovog načela vrednost pokazati. Srbija u ovom smotreniju mora će o tom uvjeriti da je ona prirodna pokroviteljica sviju turski Slavena i da ćedu samo onda kad ona dužnost ovu na sebe uzme, ostali Slaveni njoj pravo to ustupiti da ona u imenu njihovom nešto kaže i čini. Ako bi Srbija svojim sosjedima taj nesrećni i zli primjer davala da ona samo na sebe misli, a za nevolju i napredak ostali ne bi marila, nego bi to ravnodušno smatrala, to bi onda jamačno i ovi samo njenom primjeru sledovali, ne bi je slušali, i tako bi umesto sloge i jedinstva nastupilo nepovjerenije, zavist i nesreća.
Ujedno nužno je i to, da se ne samo svi osnovni zakoni, ustav i sva ustrojenija glavna knjaževstva Srbije u Bosnu i Hercegovinu medu narodom rasprostranjavaju, nego još i to da se za vremena nekoliko mladih Bošnjaka u srpsku službu državnu prima da bi se ovi praktično u političeskoj i financijalnoj struci pravlenija, u pravosudiju i javnom nastavleniju obučavali i za takove činovnike pripravljali koji bi ono što su u Srbiji naučili posle u svom otečestvu u djelo privesti mogli. Ovde je naročito nužno to primjetiti: da ove mlade ljude pored ostalih treba osobito nadziravati i vaspitavati tako da njihovim radom sa svim ovlada ona spasitelna ideja opšteg sojedinjenja i velikog napredka. Ova dužnost ne može se dovoljno preporučiti.
Da bi se narod katoličeskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraćali i Srbiji većma priljubili nužno je na to osobito vnimanije obraćati. Ovo bi se najbolje postići moglo posredstvom fratera ovdašnjih, između kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti. U ovoj celji nužno bi bilo narediti da se po gdi koja knjiga molitvena i pesme duhovne u beogradskoj tipografiji štampaju; posle toga i molitvene knjige za pravoslavne Hristijane, zbirku narodnih pesama koja bi na jednoj strani sa latinskim a na drugoj sa kirilskim pismenima štampana bila; osim toga mogla bi se kao treći stepen štampati kratka i obšta narodna istorija Bosne u kojoj ne bi se smela izostaviti slava i imena nekih muhamedanskoj veri prešavši Bošnjaka.
Po sebi se pretpostavlja da bi ova istorija morala biti spisana u duhu slavenske narodnosti i sa svim u duhu narodnog jedinstva Srba i Bošnjaka. Črez štampanja ovih i ovim podobnih patriotičeskih djela, kao i črez ostala nužna djejstvija, koja bi trebalo razumno opredjeliti i nabljudavati oslobodila bi se Bosna od upliva austriskog i obratila bi se ova zemlja više k Srbiji. Na ovaj način bi ujedno Dalmacija i Hrvatska dobile u ruke djela, kojih štampanje je u Austriji nemoguće, i tim bi sledovalo tešnje skopčanje ovih zemalja sa Srbijom i Bosnom. Na ovo djelo treba osobito vnimanije obratiti i istoriju o kojoj je gore reč dati napisati črez čoveka vrlo sposobnog i duboko pronicavajućeg“.
Ovo poglavlje iz Načertanija ima nastavak, ali pošto se dalje govori o Crnoj Gori i sjevernoj Albaniji, taj dio nije potreban za našu temu pa ga nećemo ni citirati.
Pun tekst Načertanija: NAČERTANIJE
