Povodom 90 godina od rođenja Danila Kiša, izdavačka kuća Arhipelag objavila je Knjigu o Danilu Kišu, koju je priredio Gojko Božović. Knjiga donosi izbor eseja, kritika i zapisa poznatih svetskih pisaca o Kišu, nastalih u periodu od 1980. do 2021. godine, i predstavlja kratku istoriju međunarodne recepcije njegovog književnog dela.
Tri faze međunarodne recepcije Danila Kiša
Knjiga pokazuje da se prijem Kišovog dela u svetskoj književnosti može podeliti u tri osnovne faze.
Prva faza: prevodi i književna kritika
U prvoj fazi, međunarodna recepcija Danila Kiša nastajala je zahvaljujući prevodima njegovih knjiga, koje je pratila književna kritika. Ti rani tekstovi omogućili su da se Kiševo delo pozicionira u širem evropskom i svetskom književnom kontekstu.
Druga faza: sećanja nakon piščeve smrti
Druga faza traje od piščeve smrti 15. oktobra 1989. godine do polovine devedesetih. U tom periodu preovlađuju sećanja savremenika na Kiša kao književnu i javnu figuru, kao i lična čitanja njegovih knjiga.
Treća faza: Kiš u istoriji svetske književnosti
Od početka dvehiljaditih godina započinje treća faza međunarodne recepcije. O Kišovim knjigama govori se u širem kontekstu razvoja evropske i svetske književnosti. Eseji osvetljavaju poetičke osnove njegove proze i smeštaju je u okvire istorijske poetike i uporednih čitanja sa velikim delima svetske književnosti.
Potvrda te recepcije jeste i činjenica da Kiš postaje književni junak u delima svojih prijatelja i književnih nastavljača koji pišu na različitim jezicima.
Izbor kao poetičko načelo knjige
U knjigu je uključen izbor tekstova svetskih pisaca nastajalih tokom više od četiri decenije. Prvi tekst datira iz 1980. godine, a poslednji je napisan 2021. godine. Gojko Božović ističe da nije bilo neophodno obuhvatiti sve tekstove o Kišu kako bi se stvorila pouzdana i zaokružena slika njegove međunarodne recepcije.
Knjiga počiva na ideji izbora, što je u skladu sa poetičkim stavom samog Kiša, koji je u jezgrovitosti i pravu na izbor video jedno od svojih ključnih umetničkih načela.
Eseji i sećanja umesto akademskih radova
Knjiga je usmerena na eseje, kritike i zapise pisaca, a ne na akademske radove. Prate se odjeci pojedinačnih Kišovih knjiga, njihov književno-istorijski i kulturno-istorijski kontekst, kao i uobličavanje Kišovog književnog i ljudskog lika u sećanjima savremenika. Akademski radovi o Kišu, kako naglašava priređivač, zahtevaju posebnu knjigu, kao i tekstovi nastali u okviru srpske književnosti.
Sećanja prijatelja i savremenika
Tekstovi u knjizi govore o Danilu Kišu, o vremenu u kome su nastali i o autorima koji su ih pisali. Sa vremenske distance, ti slojevi postaju jasniji. Oni svedoče o različitim tipovima recepcije Kišove književnosti, od autonomije književnosti i logorske proze XX veka, preko porodičnog i kritičkog romana, do dokumentarne i eruditske proze.
Kiš kao ličnost i književna figura
Sećanja savremenika ističu Kišovu harizmu, neodoljivost i omiljenost, odanost prijateljima, prikrivenu nežnost, snažno osećanje književne misije i ironiju kao način suočavanja sa istorijskim i ličnim lomovima.
Svetski pisci o Danilu Kišu
Među autorima zastupljenim u knjizi nalaze se Josif Brodski, Nadin Gordimer, Klaudio Magris, Milan Kundera, Jozef Škvorecki, Sintija Ozik, Peter Esterhazi, Đerđ Konrad, Derek Volkot, Enrike Vila Matas, Andžej Stasjuk, Suzan Sontag, Havijer Serkas, Čarls Simić, Aleš Debeljak, Ismail Kadare i drugi značajni pisci svetske književnosti.
„Genije određenog vremena“
Suzan Sontag Kiša naziva pesnikom u prozi i princom rezignacije. Aleš Debeljak ističe da je znao da piše tako da bi zanemeli i anđeli. Kristijan Salmon naglašava da se Kišov život poklapa sa istorijom Evrope u drugoj polovini dvadesetog veka.
Nadin Gordimer smatra da Danilo Kiš mora biti prepoznat kao najbolji iz izuzetne grupe istočnoevropskih pisaca, genije određenog vremena, iskustva i mesta.
Josif Brodski Grobnicu za Borisa Davidoviča vidi kao istinski dragulj lirske proze i najbolju knjigu napisanu na evropskom kontinentu u posleratnom periodu. Klaudio Magris izdvaja Peščanik kao Kišovo remek delo, koje izražava podmuklu i strašnu sposobnost zla da raste u svakom od nas i postane naša priroda.
