Dvadeset jednu godinu nakon što je 17. i 18. marta 2004. godine Kosovo i Metohija zahvatio talas organizovanog nasilja, srpski narod još uvek broji rane koje nikada nisu zarasle. Ono što je u srpskim medijima i kolektivnom sećanju ostalo upamćeno kao Martovski pogrom, a u albanskim kao „martovski nemiri“, nije bio spontani izliv besa. Bila je to koordinisana akcija u kojoj je učestvovalo više od 50.000 ljudi, koja je za dva dana rezultirala ubistvom 19 osoba (osmoro Srba), povređivanjem preko 900 ljudi, proterivanjem više od 4.000 Srba iz svojih domova i spaljivanjem 935 srpskih kuća. Poseban cilj napada bile su srpske pravoslavne crkve i manastiri – simboli našeg identiteta i svedoci vekovnog prisustva na ovim prostorima.Prema podacima Eparhije raško-prizrenske i međunarodnih izveštaja, tokom tih martovskih dana uništeno je ili teško oštećeno 35 pravoslavnih crkava i manastira, među kojima 18 spomenika kulture od izuzetnog značaja. Među njima su bili i oni koji su se nalazili pod zaštitom Uneska: crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu iz 12. veka, manastir Svetih Arhangela, crkva Svetog Spasa i mnogi drugi. Ikone, freske, relikvije i crkvene knjige – sve što je svedočilo o našem trajanju – nestalo je u plamenu. Ali to nije bilo sve. Od juna 1999. godine, kada je Kfor preuzeo kontrolu nad Kosmetom, pa do danas, na ovim prostorima uništeno je ukupno 156 srpskih pravoslavnih crkava i manastira. Ta brojka nije samo statistika – ona je svedočanstvo sistematskog uništavanja našeg kulturnog i duhovnog nasleđa u prisustvu međunarodnih snaga koje su, kako sami priznaju, „nisu bile spremne ili nisu želele da spreče“ napade.
Kao Srbin koji je odrastao slušajući priče preživelih, ne mogu da se otresem slike koja se ponavlja u sećanju: kolone Srba koji beže iz svojih kuća dok iza njih gore hramovi u kojima su se krstili, venčavali i sahranjivali njihovi preci. U Prizrenu, gde je napad bio najžešći, albanska rulja je uživo na lokalnim televizijama prenosila kako pale crkvu Bogorodice Ljeviške, dok je na zidu crkve Svetog Đorđa pisalo „Smrt Srbima“. U manastiru Devič kod Srbice, gde se nalazila i igumanija Anastasija, napadači su uništili sve što su zatekli. Nijedan od tih hramova nije bio vojni cilj. Oni su bili svedoci našeg postojanja – i upravo zato su morali da nestanu.Međunarodna zajednica, koja je 1999. godine obećala zaštitu svih građana, tog marta je pokazala svoju nemoć ili nevoljnost. Kfor i UNMIK, sa više od 20.000 vojnika i policajaca, nisu uspeli da zaštite nijednu enklavu u potpunosti. U nekim slučajevima, međunarodne snage su čak evakuisale Srbe dok su njihove kuće i crkve gorele. Kasnije istrage su pokazale da je samo nekoliko pojedinaca osuđeno, i to uglavnom na uslovne kazne. Nijedan organizator pogroma nije odgovarao. Unesko je, kao odgovor na uništavanje, stavio srednjovekovne spomenike na listu svetske baštine u opasnosti – ali to nije sprečilo da se ruševine i danas nalaze pod kontrolom privremenih institucija u Prištini.Dvadeset jednu godinu kasnije, pitanje ostaje isto: zašto je pravda još uvek izostala? Zašto nijedan međunarodni sud nije procesuirao one koji su naredili i izvršili etničko čišćenje šest gradova i devet sela? Za nas Srbe, Martovski pogrom nije samo istorijski događaj – on je deo neprekidnog procesa koji je počeo 1999. godine i koji se, na žalost, nastavlja kroz svakodnevne napade, otmice i pritiske na preostale Srbe u enklavama. Uništenih 156 crkava i manastira nije samo gubitak kamena i fresaka. To je gubitak dela naše duše, dela identiteta koji nas vezuje za Kosovo i Metohiju kao za našu Svetu zemlju.Danas, kada se svet ponovo suočava sa sukobima i etničkim tenzijama, Martovski pogrom ostaje upozorenje. Upozorenje da kada međunarodna zajednica okreće glavu, kada se pravda odlaže, posledice nose oni najslabiji – u ovom slučaju srpski narod. Naša obaveza, kao Srba, jeste da se sećamo. Ne iz osvete, već iz poštovanja prema žrtvama i prema onima koji su ostali da čuvaju preostale svetinje.
