Na putu ostvarivanja velikih nacionalnih projekata nosioci tih ideja često pristupaju falsifikovanju istorije, a prvi korak u tom prekrajanju je propuštanje činjenica. Naizgled mali događaj, sukob lokalnog karaktera poznatiji kao Božićna pobuna, odigrao se na Cetinju 7. januara 1919.
Više od veka kasnije, taj događaj predstavlja kamen spoticanja, uzrok sukoba i najdublji jaz među narodom u Crnoj Gori. Danas taj događaj predstavlja ključno opravdanje za borbu sa takozvanim velikosrpskim hegemonizmom svim narodima regiona. Taj fenomen “velikosrpske” ideje bio je i osnovno načelo Titove politike za rešavanje nacionalnog pitanja. Na tragu te politike, mnogi narodi dobili su svoju nacionalnost, jezik i pismo. Pamfleti, proglasi i referati komunističkih perjanica osokolili su mnoge narode da raskinu svoje etničke veze sa Srbijom. Ipak, verovatno najbolniji i najbrutalniji oblik tog procesa viđen je u Crnoj Gori.
Pobuna “zelenaša”
Ovoj pobuni prethodila je Velika skupština srpskog naroda u Crnoj Gori, poznatija kao “Podgorička skupština”. Sva bratstva i plemena su birala između dve liste. To su bile bela (bjelaška) i zelena (zelenaška) – pristalica kralja Nikole. Bela lista je dobila apsolutnu većinu. U želji da potpuno obriše srpski identitet, Skupština Crne Gore 2018. godine poništila je sve odluke “Podgoričke skupštine”.
Zelenaši, pristalice kralja Nikole, nisu bili protivnici savezništva sa Srbijom i bili su deklarisani Srbi, njihovo jedino različito stajalište u odnosu na “bjelaše” bilo je po pitanju uređenja, smatra publicista sa Cetinja Jovan Markuš.
„Ta grupa je u početku podržala odluke “Podgoričke skupštine”, ali su počeli da postavljaju nove ultimatume. Oni se nisu ticali obnove kraljevine Crne Gore, ni dinastije Petrović, već su tražili da to bude neka vrsta konfederacije. Postavljali su uslove koji su bili jednostavno neprihvatljivi. Njihov uslov je bio, maltene, da pola Cetinja zauzmu oni, a pola pristalice ujedinjenja. Jednom prilikom su pozvali na pregovore serdara Janka Vukotića i nekadašnjeg predsednika Vlade Mitra Martinovića i tom prilikom ih zatvorili u jednu kolibu. I tako je započeo sukob koji su oni nazvali ustankom, iako se u istoriografiji navodi kao pobuna“, ispričao je ranije Markuš.
Kako je naveo, posle poraza “zelenaši” su se otisnuli u brda i započela je borba koja se pretvorila u jedno besprizorno ponašanje u vidu pljačkanja poštara, ubijanja tadašnjih vojnika Kraljevine SHS, koje je potrajalo sve do 1925. godine.
„Ključna činjenica je da su sve to finansirali Italijani, jer su se tada vodili pregovori između velikih sila i KSHS o dalmatinskoj obali i Istri. I to je trajalo sve dok nisu završeni ti pregovori – ističe Markuš.
Plebiscit
Iako se danas javljaju tendencije da se “zelenaši” predstave kao istinski Crnogorci, bez ikakve dodirne tačke sa srpstvom, Markuš kaže da je to potpuno netačno.
„I “bjelaši” i “zelenaši” su se izjašnjavali kao Srbi! Vođa “zelenaša” Krsto Popović izjašnjavao se kao Srbin. U njegovom pasošu stoji da je po nacionalnosti Srbin. Danas imamo ružan odnos i prema komitskom pokretu. Oni su bili ljudi koji su se za vreme austrougarske okupacije borili protiv Austrijanaca. A ovi danas žele da odmetnike i pobunjenike predstave kao komite – kaže Markuš.
Naglašava da se danas propušta i činjenica da je narod na konsultu o ustavnom uređenju Kraljevine SHS dao većinsku podršku za ustavna pitanja, odnosno Vidovdanski ustav, kojim je i de jure stvorena Kraljevina.
„Dakle, 1918. je održana Skupština, a 1921. godine na Vidovdan je donet Ustav. U tom periodu su trajali ti sukobi među narodom, zbog čega su međunarodne snage odlučile da se na prostoru Crne Gore održi konsult, gde će narod biti u prilici da se izjasni da li je za tu buduću državu. Prema nekim procenama, na taj plebiscit je izašlo oko 67 odsto ljudi. Dakle, apsolutna većina naroda bila je za zajedničku državu. Ovi danas prave jednu veliku grešku, poništavaju odluku Skupštine, ali nikome ne pada na pamet da poništi i odluku sa referenduma. Ako uzmemo da je ta skupština bila i nelegalna, šta ćemo sa odlukom naroda? Od toga svi beže kao đavo od krsta“, ističe Markuš.
Dodaje kako ovaj događaj nije uticao na stvaranje i razvoj Jugoslavije, ali je ostavio posledice na unutarsocijalne i ideološke procese.
Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori zaključila je da je srpski narod u Crnoj Gori iste krvi, istog jezika, iste vere i istih težnji s narodom koji živi u Srbiji i drugim srpskim krajevima, da im je zajednička prošlost, zajednička patnja i sve ono što jedan narod čini narodom. Skupština je odlučila da se kralj Nikola Prvi Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prestola, da se Crna Gora ujedini sa Srbijom u jedinstvenu državu pod dinastijom Karađorđevića i da tako ujedinjenja stupi u zajedničku državu Srba, Hrvata i Slovenaca.
Britanci
Pitanje ujedinjenja Crne Gore i Srbije došlo je i do britanskog Parlamenta, u kojem je na zahtev grupe poslanika koji su činili predstavnici tzv. procrnogorskog lobija pokrenuto pitanje navodne srpske okupacije i aneksije Crne Gore. O ovim događajima detaljno je istraživao i naučni savetnik Istorijskog instituta u Beogradu Aleksandar Rastović.
„Raspravljali su o tobožnjim zločinima i teroru koji srpski vojnici navodno sprovode prema stanovništvu Crne Gore, pri čemu su se pozivali na netačne i sumnjive izvore informacija. Jedan od dostavljača, pored italijanskih agenata i diplomata, bio je i kontroverzni Jovan Plamenac, predsednik crnogorske vlade u egzilu. Oni su iznosili gomilu laži i neistina o srpskoj vojsci, novim jugoslovenskim vlastima, i tražili od britanske vlade da osudi postupke protiv Crne Gore, čak i da prekine diplomatske odnose sa Kraljevinom SHS i povuče njeno priznanje. Antisrpsko i antijugoslovensko delovanje jedne grupe britanskih poslanika kulminiralo je tokom Mirovne konferencije u Versaju – ističe Rastović.
Kako kaže, britanska vlada je još od 1914. bila rezervisana prema Crnoj Gori, a Askvitov kabinet je 1916. osudio odluku crnogorskog vladara da pristane na kapitulaciju. Vremenom je sve više sazrevalo uverenje da dinastiju Petrović treba ukloniti s vlasti i da je prirodno da dođe do ujedinjenja.
– O tome da se britanska vlada neće protiviti volji naroda Crne Gore za ujedinjenjem sa Srbijom i da se neće zauzeti za kralja Nikolu, Jovana Jovanovića Pižona je 23. marta 1918. godine uveravao Ostin Čemberlen, član ratnog kabineta Lojda Džordža. Konačno, formiranje Kraljevine SHS, koja je postala politička realnost, i izbegavanje političkih i diplomatskih problema u zemlji i inostranstvu u vezi sa pitanjem Crne Gore nagnali su i vladu i Forin ofis da ovo pitanje praktično proglase zatvorenim – zaključuje Rastović.
