Sveti Platon, episkop banjalučki rođen je 1874. godine u Beogradu. Rano je stupio u monaštvo (1895) i školovao se u Srbiji, a potom u Moskvi, gde je, uprkos pritiscima i neprijatnostima, uspeo da završi Duhovnu akademiju i stekne ugled kao vredan i sposoban bogoslov.
Po povratku u Srbiju obavljao je razne dužnosti: bio je profesor, veroučitelj, urednik crkvenih listova i nastojatelj manastira. Ipak, njegov rad često su pratile spletke, sukobi i nepravde, pa je više puta premeštan ili uklanjan sa položaja. Posebno se isticao u borbi oko pitanja manastira Dečana, gde je zastupao srpske interese.
Kao vojni sveštenik učestvovao je u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu, deleći sudbinu naroda i vojske, zbog čega je i odlikovan. Posle rata, uprkos zaslugama, bio je nepravedno penzionisan i prinuđen da se izdržava van crkvene službe, radeći čak i svetovne poslove.
Tek nakon više godina rehabilitovan je i vraćen u službu. Od 1932. godine dobija važne dužnosti u Sremskim Karlovcima, kao upravnik manastirske štamparije i urednik crkvenog glasila, a potom i kao nastojatelj manastira. Konačno, 1936. godine izabran je za episkopa, čime je dobio zasluženo priznanje posle dugog perioda stradanja i nepravdi.
Njegov život obeležili su upornost, strpljenje i čvrsta vera, uprkos brojnim iskušenjima koja je podnosio.
Konkordatska kriza
U vreme konkordatske krize vikarni episkop Platon kao upravnik manastirske štamparije štampao je u Karlovcima protiv konkordata brošure, članke i letke. Jedna od takvih brošura polemičkog karaktera je i opet o konkordatu. Na takav način obaveštavao je narod o pravom stanju oko konkordatskog pitanja. Toliko je bio dovitljiv da je neke brošure i letke protiv konkordata podmetao štamparijama koje su vodile najveću borbu u korist konkordata. To je stvaralo veliku zabunu u javnosti s obzirom na to da se znalo kako su te štamparije štampale materijale u odbranu konkordata. Učestvovao je 19. jula 1937. godine u poznatoj Krvavoj litiji, u kojoj se, po pričanju očevidaca, hrabro držao u sukobu sa žandarmima.
Kao vikarni episkop doživeo je i smrt patrijarha Varnave 1937. godine.
Sveti arhijerejski sabor je 22. juna 1938. godine izabrao episkopa Platona na upražnjenu Ohridsko-bitoljsku eparhiju. Povodom izbora za eparhijskog arhijereja episkop dalmatinski Irinej u čestitki kaže: „Znam za vaše junaštvo, čoveštvo i vašu postojanost na danas jedino mogućoj liniji. Bogu ću se moliti od sada, kao i do sada, da vas u svemu tome podrži.“
Došavši u eparhiju, zatekao je sveštenstvo podeljeno na dve grupe koje su se međusobno optuživale. To ga je mnogo mučilo. Za takvo stanje u sveštenstvu optužio je u besedi na Svetog Nikolu 1939. godine u crkvi u Bitolju svoga prethodnika u ovoj eparhiji (Svetog vladiku Nikolaja). Zbog te besede imao je neprijatnosti. Morao je da Svetom arhijerejskom sinodu javno izrazi kajanje za ono što je u besedi izgovorio.
Dolazak u Banjaluku
Iako se ta stvar završila bez velikog loma, episkop Platon je bio premešten u Banjalučku eparhiju. U Ministarstvu su čak razmišljali da ga penzionišu. Pre nego što je došao u Banjaluku njegovi protivnici su uspeli da pridobiju jedan broj ljudi koji su se protivili Platonovom dolasku. To je bio razlog što je Platon u Banjaluku došao nenajavljeno, odmah posle dobijenog ukaza kraljevskih namesnika da je postavljen za banjalučkog episkopa.
Dužnost je preuzeo 1. oktobra 1940. godine, bez ustoličenja. Pošto je to bio neuobičajen način preuzimanja episkopske dužnosti, a da se ne bi ubuduće ponavljao, Sveti arhijerejski sabor doneo je sledeću odluku: „Povodom stupanja na episkopsku katedru i preuzimanja episkopskih dužnosti u Banjaluci od strane Njegovog Preosveštenstva banjalučkog Gospodina Platona na dosada neuobičajen način u crkvi, Sabor odlučuje da se ovakva praksa prekrati ubuduće, i da se uvođenje u dužnost vrši na način po dosadašnjoj praksi u redovnim prilikama.“
Mudrim držanjem, pristupačnim propovedima, episkop Platon je pridobijao simpatije upravo onih koji su bili protiv njegovog dolaska. Za kratko vreme svojim radom je uspostavio normalno stanje u Banjalučkoj eparhiji. Nažalost, Drugi svetski rat je to prekinuo. Nemci su po ulasku u Banjaluku zaposeli episkopski dvor, ostavivši episkopu deo zgrade sa četiri sobe. U tom teškom vremenu uz episkopa Platona bili su članovi Duhovnog suda prote: Jova Davidović, sudski tužilac, Petar Rađenović, sudija, Savo Rađenović, arhijerejski zamenik, i Branimir Davidović, sekretar suda.
Odbijanje ustaške naredbe da napusti Banjaluku
Episkop Platon je odlučio da ostane u eparhiji bez obzira na naredbu ustaških vlasti da, kao „Srbijanac“, mora ići u Srbiju. U toj odluci podržali su ga i članovi Duhovnog suda. Međutim, ustaške vlasti su računale da će proterati episkopa Platona, pa su za njegovog zamenika odredile protu Dušana Mačkića, koji bi bio i poverenik ustaškog stožera Viktora Gutića. O tome su dostavile i akt episkopu Platonu.
Odgovarajući na drski i ponižavajući zahtev, episkop Platon 1. maja 1941. godine piše: „Primio sam akt toga Stožera od 27. aprila Kab. br. 529/41, s kojim mi se s te strane predlaže da protojereja Dušana Mačkića imenujem arhijerejskim zamjenikom i da uzmem na znanje njegovo imenovanje povjerenikom za otpravljanje crkveno-upravnih poslova Eparhije banjalučke, a to s toga što bih ja, „kao Srbijanac“, morao napustiti Eparhiju.
Čast mi je saopštiti Stožerniku da pomenutog njegova predloga ne mogu prihvatiti, i to iz ovih razloga:
Ja sam kanonski i zakonito od nadležnih vlasti postavljen za episkopa banjalučkog i kao takav obavezao se pred Bogom, Crkvom i narodom da ću voditi brigu o svojoj duhovnoj pastvi, trajno i postojano, bez obzira na ma kakve prilike i događaje, vežući nerazdvojno život i sudbinu svoju sa životom i sudbinom svoga duhovnoga stada i ostajući u njegovoj sredini na duhovnoj straži za sve vrijeme dokle me Gospod u žvotu podrži, ostajući uz svoje stado kao ’pastir dobri koji dušu svoju polaže za ovce svoje’. Na to sam se zavjetovao i zakleo primajući episkopski čin i preuzimajući pod svoju upravu Eparhiju banjalučku i toj svojoj zakletvi ostajem vjeran i nepokolebljivo dosledan, dokle god mi bude moguće da samostalno odlučujem o svome držanju i dajem izraza svojoj volji.
Ako bi me gruba sila protiv koje sam nemoćan ipak rastavila od moje pastve i uklonila me sa područja povjerene mi Eparhije, tada bih, po Ustavu Srpske pravoslavne Crkve, zamolio jednoga od susjednih arhijereja (sarajevskog ili tuzlanskog) da me za vrijeme moga odsustvovanja zastupa u vršenju strogo episkopskih poslova u Eparhiji banjalučkoj, a za ostale poslove ovlastio bih svoga zakonito postavljenog arhijerejskog zamjenika i Crkveni sud koji mi i sada u velikoj mjeri pomažu u obavljanju tih poslova.
To je kanonski i ustavni red i propis koji važi za Srpsku pravoslavnu Crkvu i po kome samo oni organi koje Ustav te Crkve predviđa mogu da vrše neku vlast u Crkvi, a nikako i takvi drugi organi kojih Ustav ne poznaje. Takvih nezakonitih i spolja nametnutih organa, u to sam najtvrđe ubijeđen, ne bi priznavao ni narod ni sveštenstvo, niti bi takav organ, ako bi bio u svešteničkom činu, mogao i dalje ostati sveštenikom Pravoslavne Crkve. Toliko sam se sa svoje strane smatrao dužnim da uzvratim kao odgovor na naprijed spomenuti akt toga Stožera. Episkop banjalučki Platon.“
Hapšenje i ubistvo
Ovaj dopis je poslat ne samo ustaškom stožeru Gutiću, no i narodu i sveštenstvu, da bi bili obavešteni o tome šta se događa. Posle takvog odgovora moglo se očekivati da će episkop Platon biti uhapšen. To se dogodilo noću, između 4. i 5. maja 1941. godine. Iste noći je uhapšen i prota Dušan Subotić. Odvezli su ih automobilom iz Bosanske Gradiške, putem Banjaluka — Kotor Varoš.
Oba tela nađena su unakažena tek posle sedamnaest dana.
Naime, šest kilometara od Banjaluke, na obali reke Vrbanje, trojica ustaša – Osman Đelić, musliman iz Banjaluke, Mirko Kovačević i Nino Čondrić, Hrvati rimokatolici iz Banjaluke, najpre su izmrcvarili žrtve, čupali im brade, rezali nos i uši, rasecali butine i sipali so na rane i na kraju ih ubili i bacili u Vrbanju. Mrtva tela plivala su niz reku Vrbanju do reke Vrbasa, gde je u Kumsalama nađeno telo episkopa Platona.
Seljaci su njegovo telo dovezli u mrtvačnicu u Banjaluci. Iako je telo bilo unakaženo i bez odeće, prepoznao ga je crkveno-opštinski službenik Ljubo. Po naređenju ustaških vlasti, telo episkopa Platona sahranjeno je na Vojničkom groblju 24. maja 1941. godine bez pratnje i opela. Na grobnom krstu ništa nije pisalo. Prota Subotić je nađen u selu Vrbanji, gde je i sahranjen. Pored njih dvojice, u Banjalučkoj eparhiji je od 1941. do 1945. godine postradalo još četrnaest sveštenika, i to: Jovan Bjegović, Mihajlo Vasić, Ruvim Bubnjević, Stojan Vranješević, Bogdan Vranješević, Živko Danilović, Ignjatije Đurić, Vasilije Preradović, Nikola Prokopić, Ilija Tintor, Miladin Đurić i Stojan Trkuljić.
Zemni ostaci episkopa Platona počivali su na Vojničkom groblju do 1. jula 1973. godine, kada su preneti u kriptu novosagrađenog Sabornog hrama u Banjoj Luci. Sveti arhijerejski sabor SPC je 1998. godine episkopa Platona proglasio sveštenomučenikom. Posle te odluke njegove mošti iznete su iz kripte i nalaze se u kivotu pred oltarom Sabornog hrama. Praznuje se 5. maja, na dan mučeničke smrti.
