Josip Juraj Štrosmajer (1815–1905) bio je hrvatski biskup i političar, doktor teologije i profesor kanonskog prava na Bečkom univerzitetu. U doba austrijske kontrarevolucije (1848–1849) odlučno je bio na strani Bana Jelačića kao veliki austrofil. Bio je lider Narodne stranke (1860–1873) i kao borac za reforme smatrao je da Habzburška monarhija mora postati federativna država u kojoj će svi konstitutivni narodi imati ista prava. Težio je ujedinjenju Južnih Slovena u okviru katoličke Austrije pod vlašću Habzburgovaca. Nastojao je da Austriji prokrči put ka slovenskom jugu, tj. Balkanu, i to unijaćenjem, tj. pokatoličenjem svih Srba i Muslimana izvan granica austrijske države. Njegova je parola „Svi Južni Slaveni ujedinjeni pod Habzburzima i pod papom”. Štrosmajerovim posredovanjem došlo je do konkordata između Vatikana i Crne Gore (1886), a radio je na tome da i Rusija sklopi konkordat s Vatikanom.
Imao je značajnu ulogu u osnivanju Jugoslovenske akademije znanosti i umetnosti (JAZU) jer je zastupao jugoslovenske ideje i imao veliko poštovanje kod katoličkih Slovena. Svoju politiku prema Bosni i Hercegovini, kao i većina hrvatskih političara druge polovine 19. veka, zasnivao je na „hrvatskom državnom pravu”, koje je zagovarao Pravaški pokret. To je bila nacionalistička politička koncepcija koja je kao glavno načelo hrvatske nacionalne politike isticala „pravo prvostečenosti”, bazirano na ideji da Hrvati imaju neotuđivo istorijsko pravo da kao starosedeoci uspostave (milom ili silom) svoju nacionalnu državu na svim teritorijama koje su bile pod vlašću Hrvatske u ranom srednjem veku, tj. u vreme hrvatskih narodnih kraljeva (do 1102. Hrvatsko-ugarska nagodba).
Koncepcija „hrvatskog državnog prava” upotrebljavana je kao izgovor kojim bi se opravdalo stvaranje „velike Hrvatske”. Zagovornici ove koncepcije imali su različite stavove u pogledu rešavanja „srpskog pitanja”. Radikalni pravaši poput Ante Starčevića (1823–1896) i kasnije hrvatskog istoričara Ćire Truhelke (1865–1942) Srbima, Muslimanima i Jevrejima u Hrvatskoj, Slavoniji, Dalmaciji i BiH nisu priznavali čak ni etničku posebnost. Starčević je Srbe smatrao verskom manjinom, tj. pravoslavnim Hrvatima, koji su za vreme turske okupacije menjali veroispovest radi egzistencije i opstanka i prelazili u muslimane ili pravoslavce, a Truhelka je tvrdio da su bosanski muslimani etnički Hrvati koji su pripadali rasno nadmoćnoj nordijskoj rasi, dok je po njemu većina Srba pripadala degenerisanoj rasi Vlaha sličnoj Jevrejima ili Jermenima. Manje radikalni hrvatski političari kao Štrosmajer ili Franjo Rački (1828–1894) priznavali su Srbima etničku posebnost, ali ne i versku. Smatrali su ih šizmatičarima i radili na njihovom pokatoličenju i unijaćenju. Drugim rečima, po njima je srpska politička nacionalnost postojala samo u Srbiji (i možda u Crnoj Gori), ali nije imala osnova da postoji u zemljama pokrivenim hrvatskim državnim pravom.
Razlike između zagovornika „Hrvatskog državnog prava” bile su u sledećem. Ante Starčević i njegovi sledbenici (frankovci i ustaše) zalagali su se isključivo za samostalnu hrvatsku državu NDH, dok su Štrosmajer i Rački smatrali da mora doći do ujedinjenja južnoslovenskih naroda u Habzburškoj monarhiji, i da oni kao ravnopravna federalna jedinica i dalje postoje u ovoj monarhiji priznajući i poštujući vlast Habzburga, preuzimajući katoličku veroispovest i vlast pape. Jugoslovenstvo, ali pod okriljem austrijskog cara i Vatikana. Svi oni, u želji da stvore etnički čistu i što veću hrvatsku državu kao i mađarski nacionalni političari toga doba, izjednačavali su zemlju (državnu teritoriju) s narodom, ističući: „Ako je zemlja bila Hrvatska, onda je i narod koji tu zemlju naseljava, bez obzira na njegovu etničku i versku pripadnost u političko-konstitutivnom smislu, takođe hrvatski.” Ovaj princip „čija zemlja, njegova i nacija” izveden je iz srednjovekovnog feudalnostaleškog društva i doba „čija zemlja, njegova i vera”. Na taj način hrvatski političari i katolički misionari sami su sebi legitimno dali za pravo i obavezu da po svaku cenu, milom i ubeđivanjem, a u ratnim vremenima i silom, izvrše pokatoličavanje i hrvatizaciju nehrvatskog življa. Upravo zbog toga srpska pravoslavna nacija i srpsko pravoslavno ime u svim oblicima uništavani su i zabranjivani. Hrvatski nacionalisti vodili su se šovinističkom idejom da Srba u Hrvatskoj nije moglo niti smelo da bude.
I Štrosmajer se aktivno bavio pitanjem statusa Bosne i Hercegovine. Tvrdio je da je Bosna nekada bila Hrvatska, pa je zato agitovao kod austrijskog cara da se posle aneksije BiH (1878) bosanski muslimani pokatoliče, a Srbi pounijate. Tražio je da se agama i begovima oduzmu sva imanja i predaju Rimokatoličkoj crkvi da bi njena ekonomska baza jačala. On je u BiH imao svoje ljude koji su radili kao špijuni, kao npr. sarajevski biskup Štadler, Treščec, Ljuboje Dlustuš i Herman, koji se bavio propagandom.
Pošto u Drugom svetskom ratu Pavelićeve ustaše i Stepinčevi križari nisu uspeli da uvere čitav hrvatski narod da krene u verski obračun protiv šizmatičkih Srba u duhu križarske krilatice „jednu trećinu pokatoličiti, drugu proterati, a treću uništiti”, u tome krajem 20. veka uspeva hrvatski disident i nacionalista Franjo Tuđman, inscenirajući lažnu agresiju na Hrvatsku (izazivajući međunacionalni ratni sukob i nelegalnu secesiju iz sastava SFRJ) kad je uverio hrvatski narod da su mu Srbi najveći dušmani i da ih treba proterati sa hrvatske državne teritorije, što se i dogodilo u vojno redarstvenim (zločinačkim) operacijama „Bljesak” (maj 1995) i „Oluja” (avgust 1995).
Miomir Garašanin,
Beograd
