„Krajišnik je po svom nagonu u duši umetnik. Traži i nalazi etiku i estetiku u prirodi, narodu i sebi samom…“. Ovim rečima Spiridon Špiro Bocarić opisao je Krajišnike, ali i sebe.
Akademski slikar, etnograf, muzeolog, fotograf, publicista i prvi upravnik Muzeja Vrbaske banovine ostavio je neizbrisiv trag u kulturnoj istoriji Banjaluke i Bosanske krajine.
Rođen je pre 150 godina – 24. maja 1876. godine u Budvi, u trgovačkoj porodici. Ljubav prema slikarstvu razvio je još u detinjstvu, a prvi učitelj bio mu je stariji brat Anastas Bocarić, takođe slikar. Sa samo 18 godina odlazi u Veneciju, gde izučava slikarstvo na prestižnim umetničkim školama.
Nakon školovanja boravio je u Novom Sadu, Mostaru i Sarajevu, a upravo su braća Bocarić označila prelaz sa tradicionalnog ikonopisa ka modernom slikarstvu u BiH. Istoričari umetnosti smatraju ih pionirima domaće likovne scene.
Portretista sarajevske elite
Od 1897. do 1914. godine Špiro Bocarić živeo je u Sarajevu, gde je stekao veliki ugled kao portretista. Slikao je ugledne trgovce, sveštenike, političare i bogate porodice, a njegovi radovi krasili su domove tadašnje elite.
Posebno se izdvaja „Portret trgovca“ iz 1899. godine, koji se i danas smatra jednim od njegovih najznačajnijih dela. Bocarić je 1902. godine naslikao i portret kraljice Drage Obrenović.
Pored portreta, radio je i ikonostase za pravoslavne hramove, a njegov rad hvalio je i književni časopis „Bosanska vila“, preporučujući ga srpskim crkvenim opštinama i naručiocima.
Prijateljstvo sa Petrom Kočićem
Prelomni trenutak u njegovom životu bilo je prijateljstvo sa književnikom Petrom Kočićem. Upravo je Kočić kod Bocarića probudio duboko interesovanje za narodnu umetnost, običaje i tradiciju Bosanske krajine.
Bocarić je putovao po Zmijanju i drugim krajiškim krajevima, proučavao narodne nošnje, ornamente, predmete i običaje, beležeći sve fotoaparatom, crtežom i kamerom.
Njegova fascinacija narodnom ornamentikom kasnije će rezultovati monografijom „Narodna ornamentika Vrbaske banovine“, koja je objavljena posthumno.
Banjaluka i Muzej Vrbaske banovine
Nakon izbijanja Prvog svetskog rata, austrougarske vlasti proterale su ga iz Sarajeva u Banjaluku. Iako je u grad stigao silom prilika, upravo tu je ostavio najveći trag.
Odlukom bana Svetislava Tise Milosavljevića, 1930. godine postaje prvi upravnik Muzeja Vrbaske banovine, preteče današnjeg Muzeja Republike Srpske.
Sa ogromnim entuzijazmom organizovao je muzejske zbirke, prikupljao etnografske predmete, narodne nošnje, oružje, stare rukopise i umetnička dela. Zahvaljujući njemu, sačuvan je veliki deo kulturne baštine Bosanske krajine.
Bocarić je smatrao da su narodni vezovi, ornamenti i pesme najveće duhovno blago naroda.
Fotografija i prvi filmovi o Krajini
Pored slikarstva, Bocarić se bavio fotografijom i filmom. Njegove fotografije danas predstavljaju dragoceno svedočanstvo o izgledu starih gradova, sela i ljudi u BiH.
Tridesetih godina prošlog veka snimao je i etnografske filmove o Vrbaskoj banovini. Iako je većina filmskog materijala izgubljena, sačuvan je film o Vrbaskoj banovini, koji se danas čuva u Muzeju Republike Srpske i smatra najznačajnijim filmskim zapisom stare Krajine pre Drugog svetskog rata, piše Glas Srpske.
Tragičan kraj
Ustaške vlasti uhapsile su Špiru Bocarića u julu 1941. godine. Najpre je smenjen sa mesta upravnika muzeja, a potom odveden u zatvor.
Prema većini istorijskih izvora, transportovan je u Gospić, a zatim u sistem logora Jadovno, gde je ubijen i bačen u Šaranovu jamu.
Njegova kćerka Jelisaveta kasnije je svedočila da je Bocarić odbijao da napusti Banjaluku jer je verovao da nikome nije učinio zlo.
Nasleđe velikog pregaoca
Danas se u Muzeju Republike Srpske čuva desetine njegovih slika, fotografija i dokumenata. Njegova dela nalaze se i u muzejima u Sarajevu, Topoli i brojnim privatnim kolekcijama.
Istoričari umetnosti ističu da je Špiro Bocarić bio ono što je Petar Kočić bio u književnosti, a Vlado Milošević u muzici – simbol kulturnog razvoja Banjaluke i Bosanske krajine.
Svojim radom sačuvao je deo identiteta naroda i ostavio nasleđe koje i danas predstavlja jedan od temelja kulturne istorije Republike Srpske.
