Svakog aprila obeležava se sećanje na proboj iz logora Jasenovac, jednog od najstrašnijih stratišta na jugoistoku Evrope, često nazivanog „balkanski Aušvic”.
Proboj se dogodio 22. aprila 1945. godine, kada je oko 600 od 1.073 preostala zatočenika pokušalo očajnički beg iz logora. Jasenovac je bio složen logorski sistem – sabirni, radni, kažnjenički i zarobljenički.
Uoči proboja, kada je postalo jasno da ih čeka sigurna smrt, deo zatočenika iz logora Ciglana odlučio je da krene u bekstvo. Njima su se pridružili i zatočenici iz dela logora Kožara. Od oko 600 koji su krenuli u proboj iz Ciglane, preživelo je najviše 117. Iz Kožare je u beg krenulo 147 zatočenika, a preživelo je samo 11.
Predvodnik proboja iz Ciglane, zarobljeni partizan Ante Bakotić, nije uspeo da se spase i poginuo je tokom bekstva.
Tokom marta i aprila 1945. ustaške vlasti su sistematski uništavale logor, nastojeći da uklone tragove zločina. Na čelu te akcije bio je Vjekoslav Maks Luburić, zapovednik tzv. ustaške odbrane. Naređeno je ubistvo svih zatočenika, dok su objekti minirani, a dokumentacija spaljivana. Novopridošli zatočenici nisu ni uvođeni u logor – odmah su ubijani, najčešće na obalama Save.
Do 22. aprila u logoru je ostalo oko 1.220 zatočenika. Dan ranije likvidirane su i poslednje zatočenice ženskog logora – njih oko 80.
Preostali zatočenici u Ciglani, svesni da će ubrzo biti ubijeni, organizovali su proboj. Manja grupa je pripremila plan, rasporedila ljude na izlaze i obezbedila improvizovano oruđe – čekiće, letve i cigle. Dogovoreno je da istovremeno krenu u napad.
Na znak Ante Bakotića – „Napred, drugovi!” – oko 10 časova započeo je proboj. Zatočenici su morali da savladaju izlaze i pređu oko 150 metara do logorske kapije. Oko 460 iscrpljenih, starih i bolesnih nije moglo da učestvuje, u juriš je krenulo oko 600 ljudi.
Tog dana padala je kiša, što je delimično iznenadilo stražu. Edo Šajer presekao je telefonske veze, dok su neki stražari savladani. Mile Ristić uspeo je da otme mitraljez.
Ipak, većina je stradala – tokom juriša, u reci Savi ili u poterama. Preživelo je 117 zatočenika, dok su svi koji nisu učestvovali u proboju ubijeni.
Istovremeno, u delu logora Kožara, druga grupa je samostalno pokušala beg istog dana uveče. Posle napada na stražu i sečenja žice, usledile su potere koje su trajale celu noć. Preživelo je samo 11 zatočenika.
Već 23. aprila 1945. ustaške jedinice su napustile logor.
Jasenovac ostaje upamćen kao jedinstven logor u Drugom svetskom ratu – mesto masovnog uništavanja bez direktnog upravljanja nacističke Nemačke, ali sa izuzetnom brutalnošću. Čak su i pojedini nemački oficiri, poput Glez fon Horstenau, bili zgranuti zverstvima ustaša.
Logor je postojao od avgusta 1941. do aprila 1945. godine – ukupno 1.337 dana. U okviru sistema nalazili su se i logori kao što su Stara Gradiška, kao i dečji logori u Sisku, Jastrebarskom i Gornjoj Rijeci.
Za razliku od nacističkih logora industrijskog tipa, ustaše su masovna ubistva često vršile neposredno – vatrenim oružjem, ali i hladnim oružjem, uz nezamisliva mučenja.
Odmah po osnivanju NDH 1941. godine doneti su rasni zakoni. Prve žrtve bili su Jevreji, a ubrzo su većinu zatočenika činili Srbi. Među žrtvama su bili i Romi, kao i politički protivnici i civili.
Broj žrtava Jasenovca ni do danas nije konačno utvrđen. Procene se kreću od oko 80.000 do više stotina hiljada stradalih, što ovaj logor svrstava među najveća stratišta Drugog svetskog rata na prostoru Evrope.
