Pod urbanim filmovima obično podrazumevamo one koji se bave životom mladih u gradovima, opisujući život raznih subkultura, često pominjući i razne anomalije gradskog života.
U doba komunizma filmovi koji su propagirani od strane vlasti su se najčešće odnosili na Narodno-oslobodilačku borbu, zatim one koji prikazuju scene komunističkog „raja“ i prosperiteta. To su filmovi tzv. crvenog talasa.
Pojava crnog talasa filmova
Prvi koji su se pobunili protiv ovakvog podaničkog odnosa u jugoslovenskoj kinematografiji su predstavnici tzv. crnog talasa, a tako ih je nazvala sama vlast tadašnjeg vremena. Ovi filmovi su opisivali život običnog malog čoveka, koji ni izdaleka nije bio idiličan. Često su glavni likovi ovih filmova bili ljudi sa margine, prostitutke, alkoholičari, neadaptirani mladi ljudi u postojeći sistem. Ovaj pokret je trajao od početka šezdesetih do 1972. godine.
Glavni predstavnici ovog pokreta u filmskoj industriji su Dušan Makavejev sa svojim filmom „Misterije organizma“, koji je zabranjen,
Želimir Žilnik, Lazar Stojanović, Đorđe Kadijević i drugi. U književnosti glavni predstavnici crnog talasa su Mirko Kovač, Dragoslav Mihailović, Antonije Isaković. Može se reći da su filmovi crnog talasa prvi urbani filmovi u Jugoslaviji.
„Plastični Isus“ – zabranjeni vrhunac crnog talasa
Jedan od značajnih filmova crnog talasa, koji opisuje život mladih ljudi, a inspirisan američkim andergraund filmovima, je film tada mladog reditelja Lazara Stojanovića „Plastični Isus“ iz 1971. godine, sa Tomislavom Gotovcem u glavnoj ulozi. Ovaj film je bio Stojanovićev diplomski rad. Film je odmah zabranjen, a Stojanović je zaglavio tri godine robije, a praktično nakon ovoga je stavljena tačka na njegov rad.
Popuštanje ideoloških stega posle Tita
Sa Titovom smrću stege komunizma popuštaju, pa tako i u umetnosti. Poяvljuje se novi muzički pravac novi talas, koji je svoj uticaj imao i na druge grane umetnosti, pa tako i na filmsku umetnost.
„Dečko koji obećava“ – generacijska pobuna
1981. godine pojavljuje se film „Dečko koji obećava“. Glavnu ulogu u filmu ima Aleksandar Berček, a u filmu se zove Slobodan Milošević, mladić koji živi sa situiranim roditeljima, pri kraju je fakulteta, smeši mu se lepa i ugodna budućnost. Ipak, on u jednom momentu kao da „poludi“, počinje da se ponaša suprotno od standarda, osniva rok bend, stavlja minđušu, šokira javnost svojim ponašanjem i pesmama svoga benda.
U filmu glume i muzičari Dušan Kojić Koja i Ivica Vdović Vd. Značajnu ulogu imali su i Ivan Vejvoda, Nebojša Pajkić, koji je pisao kontroverzne tekstove za pesme, a Kojić je radio muziku. Reditelj filma je Miloš Radivojević.
„Davitelj protiv davitelja“ – urbana crna komedija
Drugi film inspirisan novim talasom je „Davitelj protiv davitelja“, u režiji Slobodana Šijana. Glavne uloge u filmu imaju Taško Načič, Sonja Savić, Rahela Ferari, Nikola Simić, Srđan Šaper (član Idola), i muzičar Dušan Kojić Koja.
Radnja počinje najavom razvoja Beograda kao evropske metropole osamdesetih. Iako izgrađen, grad da bi bio „ravnopravan“ dobija i svoju mračnu stranu – pojavu beogradskog davitelja. U liku Pere Mitića, koga glumi Taško Načič, javlja se infantilan, ali opasan ubica koji davi žene po Beogradu.
Paralelno, mladi Spiridon Kopicl (Šaper) upada u neku vrstu psihološkog i telepatskog odnosa sa ubicom, što se odražava i na njegov bend „Vis Simboli“. Film, iako crna komedija, sadrži elemente horora, trilera, drame – jedan je od najoriginalnijih ostvarenja kod nas.
„Nešto između“ – zemlja između Istoka i Zapada
U urbane filmove inspirisane novim talasom treba pomenuti i film „Nešto između“. Glavne uloge u filmu imaju Miki Manojlović, Dragan Nikolić i mladi Petar Ilić Ćirilo, koji glumi sina Manojlovića i pankera. Film iz 1982. godine oslikava klimu zemlje između Istoka i Zapada.
Ćirilo je baš tih godina svirao u tinejdžerskim bendovima Urbana gerila i Berliner štrase sa Vladimirom Arsenijevićem (budući najmlađi NIN-ov laureat) i novinarom Brankom Rosićem. Zamenio je i Caneta iz Partibrejkersa nakon njihove svađe.
„Pejzaži u magli“ – hladna priča o heroinskoj generaciji
Jedan od kultnih urbanih filmova je i „Pejzaži u magli“ iz 1984. godine. To je jugoslovenska verzija priče nalik „Mi deca sa kolodvora Zoo“. Glavni akteri su heroinski zavisnici – baš u vreme kada je heroin ulazio u zemlju, naročito u velike gradove poput Beograda, Zagreba i Ljubljane.
Film je izazvao žestoke reakcije – čak su i predstavnici NOB-a protestovali tvrdeći da narkomanija ne postoji u Jugoslaviji i da je to „buržoaska dekadencija“. Očigledno, nisu znali šta im se dešava u državi. Možda je i zato SFRJ završila kako jeste.
„Crna Marija“ – muzičari u kreativnoj krizi
Na kraju, ne treba zaboraviti ni film „Crna Marija“ iz 1986. godine, u kojem glumi veliki broj tadašnjih rokera: Milan Mladenović, Margita Stefanović, Sonja Savić, Miško Plavi, Goran Čavajda, Igor Pervić. Radnja se vrti oko kreativne krize u bendu nakon smrti vođe. Jedini način da opstanu je da snime hit – što im polazi za rukom nakon humanitarnog koncerta.
Urbani filmovi posle raspada SFRJ
Posle raspada Jugoslavije snima se veliki broj urbanih filmova: „Crni bombarder“ sa Draganom Bjelogrlićem i Anicom Dobrom,
„Marble Ass“ Želimira Žilnika sa Vjeranom Milidinovićem Merlinkom i Nenadom Džonijem Rackovićem. Tu su i kultni filmovi Srđana Dragojevića „Mi nismo anđeli“, „Rane“ i „Parada“.
Mogu se pomenuti i „Ubistvo sa predumišljajem“, „TT sindrom“, „Bulevar revolucije“, „Ni na nebu ni na zemlji“, „Pun mesec nad Beogradom“, „Tamna je noć“ i mnogi drugi. Uglavnom, svi oni govore o tranziciji i snaalaženju ljudi – naročito mladih – u novim okolnostima.
Ovo je zaista zahtevna i obimna tema, i nadam se da sam je bar malo uspeo osvetliti.
