Lazarevići poreklo vuku iz sela Lješljani kod Novog Grada, gde i danas žive porodice sa ovim prezimenom i krsnom slavom Svetog Vasilija Velikog (Mali Božić).
Dr Todor Lazarević (1887–1938) iz Novog Grada odlazi prvo na školovanje u Tuzlu, gde završava klasičnu gimnaziju, a zatim u Beču diplomira i doktorira pravne nauke.
Početkom HH veka, tačnije po okončanju Todorovog školovanja, porodica Lazarević se seli u Banju Luku. Kao školovani doktor pravnih nauka sa bečkog univerziteta, Todor Lazarević je u Banjoj Luci video administrativni, privredni i sudski centar tadašnje Bosanske Krajine. Otvorio je uspešnu advokatsku kancelariju i radio kao sudija.
Todor je još od studentskih dana bio nacionalno angažovan i blizak pokretu Mlada Bosna. Banja Luka je u to vreme bila žarište srpskog kulturnog i političkog otpora protiv austrougarske okupacije. Prelazak u ovaj grad omogućio mu je da se aktivno uključi u društveni život i borbu za oslobođenje, zbog čega je kasnije, tokom Prvog svetskog rata, bio i hapšen od strane austrougarskih vlasti.
Dr Todor Lazarević uhapšen je od strane austrougarskih vlasti odmah po izbijanju Prvog svetskog rata, 1914. godine. Njegovo hapšenje bilo je deo masovnih represalija nad srpskom inteligencijom u Bosni i Hercegovini nakon Sarajevskog atentata.
Zajedno sa ostalim optuženima (ukupno 156 Srba), teretio se za saradnju sa Kraljevinom Srbijom, pripremanje oružanog ustanka i pokušaj rušenja austrougarske vlasti radi stvaranja zajedničke južnoslovenske države. Cilj okupacionih vlasti bio je da potpuno obezglave srpski narod u BiH hapšenjem svih uticajnih ljudi — advokata, profesora, sveštenika, đaka i trgovaca.
Za razliku od 16 srpskih rodoljuba koji su na ovom procesu osuđeni na smrt vešanjem, dr Todor Lazarević je izbegao najtežu kaznu. Osuđen je na višegodišnju tešku tamnicu. Kaznu je izdržavao u zloglasnim austrougarskim zatvorima.
Svoju slobodu i potpunu rehabilitaciju dočekao je tek sa slomom Austrougarske monarhije i stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca krajem 1918. godine, nakon čega se vratio u Banju Luku i započeo svoju briljantnu advokatsku i političku karijeru.
Nakon stvaranja Kraljevine SHS, Todor se ženi Nadom, koja je takođe poticala iz ugledne porodice Dobraš. U Banjoj Luci stvaraju dom, gde se kasnije, 1929. godine, rađa i njegov sin Predrag Gugo Lazarević.
Porodica je brzo postala jedna od najcenjenijih u gradu, što je kasnije krunisano Todorovim imenovanjem za bana Vrbaske banovine 1937. godine.
Zahvaljujući svom poreklu i kasnijem statusu banice, Nada Dobraš (udato Lazarević) bila je jedna od najotmenijih žena u gradu. Sa suprugom Todorom prisustvovala je venčanju kralja Aleksandra I Karađorđevića i kraljice Marije u Beogradu 1922. godine, što je bio njen prvi zvanični izlazak u javnost na najvišem nivou.
Tokom Drugog svetskog rata, nakon Todorove smrti i usled ustaškog terora, uspela je da pokaže veliku hrabrost i prisebnost — izbegla je sa sinom Predragom Gugom u Beograd i sa sobom spasila ključni deo vredne porodične i istorijske zaostavštine bana Lazarevića.
Danas se u Banskom dvoru nalazi stalna izložbena postavka pod nazivom „U poseti banu“, koju čini bogata porodična zaostavština (nameštaj, dokumenti i fotografije) koju su Gugo i njegova porodica uspeli sačuvati.
Nadin i Todorov sin Predrag Gugo Lazarević (1929—2014) bio je istaknuti srpski književnik, književni teoretičar, kritičar, profesor i političar iz Banje Luke. Ostavio je neizbrisiv trag u kulturnom, obrazovnom i političkom životu Republike Srpske.
Osnovnu školu je završio i otpočeo pohađanje gimnazije u Banjoj Luci, pa zbog izbeglištva završio Treću beogradsku gimnaziju i Filozofski fakultet u Beogradu. Bio je dugogodišnji profesor na banjolučkoj Pedagoškoj akademiji, radio je kao književni, likovni i pozorišni kritičar.
Obavljao je funkciju direktora Narodnog pozorišta Bosanske Krajine i Narodne i univerzitetske biblioteke „Petar Kočić“. Bio je dugogodišnji član Senata Republike Srpske.
Predrag Gugo Lazarević se tokom ratnih 1990-ih godina našao u specifičnoj i paradoksalnoj poziciji: bio je Banjalučanin koji je zbog školovanja u Beogradu privatno i javno govorio isključivo ekavicom, ali je istovremeno postao jedan od najvećih i najglasnijih zaštitnika ijekavice u Republici Srpskoj.
Njegova borba za očuvanje ijekavskog izgovora odvijala se u vreme kada su tadašnje ratne političke vlasti na Palama pokušale dekretom nametnuti ekavicu kao jedini službeni izgovor u Republici Srpskoj.
Sredinom 1993. godine, Skupština Republike Srpske na Palama donela je uredbu o uvođenju ekavice kao službenog izgovora u administraciji, medijima i školstvu, sa ciljem da se Srbi zapadni od Drine jezički potpuno unificiraju sa Srbijom.
Gugo Lazarević je tada ustao oštro protiv te odluke, nazivajući je veštačkim jezičkim inženjeringom i političkim nasiljem nad živim narodnim govorom.
Kao profesor književnosti i vrsni srbista, Lazarević je argumentovao da je ijekavica integralni, istorijski i neraskidivi deo srpskog jezičkog i kulturnog identiteta. Upozoravao je da bi odricanje od ijekavice značilo dobrovoljno prepuštanje ogromnog kulturnog blaga drugima.
Često je isticao da su najveći srpski pisci i prosvetitelji iz ovih krajeva — poput Petra Kočića, Jovana Dučića i Alekse Šantića — pisali na najlepšoj ijekavici, te da je sam Vuk Stefanović Karadžić utemeljio srpski književni jezik upravo na hercegovačkom ijekavskom govoru.
Lazarević je bio cenjen upravo zato što nije nastupao sa pozicija lokalpatriotskog sentimenta, već naučne istine i intelektualnog poštenja. Iako je zbog ranog izbeglištva, završene Treće beogradske gimnazije i Filozofskog fakulteta u Beogradu prirodno usvojio ekavicu kao svoj izraz, govorio je da njegov lični govor nema veze sa državnom jezičkom politikom.
Naglašavao je da pravo na maternji ijekavski izgovor srpskog naroda u Bosni i Krajini ne sme biti dekretom ukinuto zarad trenutnih ratnih i političkih ciljeva.
Zahvaljujući ogromnom otporu koji su tada pružili vodeći intelektualci, među kojima je Gugo bio jedan od najistaknutijih uz banjalučke profesore Filozofskog fakulteta, pokušaj nasilnog uvođenja ekavice u Republici Srpskoj propao je na terenu.
Na kraju je i sama vlast morala revidirati odluku, te je Ustavom Republike Srpske kasnije garantovana potpuna ravnopravnost oba izgovora srpskog jezika — i ekavskog i ijekavskog.
Danas u Banjaluci, u strogom centru grada, postoji Ulica bana dr Todora Lazarevića, a na platou ispred Narodnog pozorišta Republike Srpske u maju 2023. godine svečano je otkrivena bista Predragu Gugi Lazareviću kao znak zahvalnosti za njegov nemerljiv doprinos kulturi, književnosti i pozorišnom životu grada.
