Kontinuitet mita: Kako je bosanska pravoslavna crkva postala alat za stvaranje nacije?

Na ruševinama Jugoslavije stvarane su nove nacije, a da bi jedna nacija postojala neophodno je da ima svoj identitet i istorijski kontinuitet. Tako od devedesetih godina imamo neprekidnu nit agresivnog i veštačkog stvaranja posebnih ideniteta na ovim prostorima. Da bi neki identitet bio potpun, religija je neizostavan faktor. Tako su novokomponovane nacije odmah počele da stvaraju i sopstvene crkve.

Bilo je tih pokušaja i ranije, tokom Drugog svetskog rata, ali nijedan nije bio uspešan. Ipak, od ideja se nije odustalo, samo je promenjen pristup. Tako ovih dana smo prvo mogli čuti iz Hrvatske tezu o ponovnom „uspostavljanju Hrvatske pravoslavne crkve“, a ovih dana i iz BiH dolazi inicijativa za „obnovom bosanske pravoslavne crkve“. Još početkom ’90-ih, takav eksperiment je proveden u Crnoj Gori, kada je osnovana nevladina organizacija „crnogorska pravoslavna crkva“.

Da taj crnogorski frankenštajn nije bio najuspešniji, pokazalo je vreme. Zato je pre 10-ak godina tadašnji predsednik Crne Gore Milo Đukanović, inače deklarisani ateista, na skupu svoje partije pokrenuo pitanje stvaranja autokefalne crnogorske crkve. Ako je bilo tragično gledati tada da ateista stvara crkvu, šta reći na inicijativu iz BiH gde musliman, pa još i bivši reis, pokreće pitanje stvaranja „bosanske pravoslavne crkve“?

U kontekstu savremene istoriografije i kritičke analize primarnih izvora, tvrdnja o postojanju zasebne „Crkve Bosanske“ kao dualističke, bogumilske ili manihejske jeretičke organizacije predstavlja konstrukt 19. vijeka, koji je kasnije iskorišćen za ideološke svrhe, uključujući i konstrukciju posebnog „bošnjačkog“ identiteta odvojenog od srpskog istorijskog i kulturnog kontinuiteta. Ova hipoteza, prvenstveno promovisana od hrvatskih istoričara poput Franje Račkog, a kasnije prihvaćena u dijelovima jugoslovenske i postjugoslovenske istoriografije, danas je u velikoj mjeri diskreditovana od strane vodećih međunarodnih i domaćih istraživača, kao što su Džon V. A. Fajn, Noel Malkolm, Sima Ćirković i Ines Ašćerić-Tod.

Savremeni naučni konsenzus naglašava da srednjovekovna Bosna predstavlja integralni dio šireg srpskog etnokulturnog i državnog korpusa, sa specifičnostima proizašlim iz geopolitičke pozicije na kontaktu istočnog i zapadnog hrišćanstva, ali bez dokaza o masovnom dualizmu ili zasebnoj jeretičkoj crkvi.

O „crkvi bosanskoj“

Kad se god spomene srednjovjekovna Bosna, neizbježan je pomen crkve bosanske, jeretičke crkve koja je djelovala na prostoru Bosne. Da je jeretičko učenje postojalo u Bosni potvrđuju i katolički i pravoslavni izvori. Uzmimo u obzir da su i jedni i drugi izvori bili koliko vjerski, toliko i politički te da je apsolutno moguće, čak i vjerovatno da su preuveličavali jeres u Bosni.

Međutim, o crkvi bosanskoj su se raširili mnogi mitovi, među ostalima i to da je ona bila bogumilska. Ovo mišljenje očito potiče iz srpskih izvora koji bosanske jeretike nazivaju bogumilima ili babunima, ali bosanski izvori govore drugačije. U Crkvi bosanskoj bio je prisutan simbol krsta, odbačen od strane bogumila, što vidimo i iz izvora, tačnije iz testamenta gosta Radina koji počinje simbolom krsta. Povelja djeda Mirohne iz koje je očito da je crkva bosanska priznavala Trojstvo pokazuje da ustvari bosanska crkva i nije bila toliko odvojena od pravovjernih.

Moramo uzeti u obzir da se dešavalo da se termini „gost“ i „bogumil“ odnose na pripadnike pravoslavne crkve tako da ne smijemo svako pojavljivanje ovih termina povezivati sa jereticima. Katolički izvori takođe crkvu bosansku opisuju kao patarensku i dualističku, ali moramo uzeti u obzir da katolički pisci nisu bili upoznati sa istočnjačkom mistikom, te da su olako pripisivali krstjanima oznake kao što su „pataren“ ili „katar“. U Bosni su se u prvoj polovini 13. vijeka sudarale tri različite hrišćanske ideje: pravoslavlje, mali broj dualističkih jeretika te jedna separatistička struja među katolicima. Imamo razloga da vjerujemo da su prva pominjanja bosanskih jeretika u stvari jedan pokušaj Katoličke crkve da iskoristi skromno prisustvo jeretika te da eliminiše svoju neposlušnu granu.

Iz svega ovoga možemo vidjeti da crkva bosanska nije bila bogumilska te da su se njena jeretička učenja često preuveličavala radi političkih interesa okolnih zemalja.Ko se god zanimao za Bosnu u srednjem vijeku, skoro sigurno je čuo za to da je postojanje crkve bosanske i njen progon od strane pravoslavnih i katolika doveo do islamizacije. Da li je baš bilo tako? Pogledajmo.

Sam uticaj crkve bosanske na bosansku državu je predmet debate. Iako je istina da je crkva bosanska nekad bila garant vladarevih odluka, ovo je bila rijetka pojava. Crkva bosanska je najveći uticaj imala za vrijeme Matije Ninoslava i mađarskih pohoda na Bosnu, a nakon tih događaja njen uticaj dosta slabi. U oblastima Usore i Soli, koje su bile centar krstjanstva, vrlo brzo su počele djelovati kako katolička, tako i pravoslavna crkva koje su uspjele da prevedu veliki broj jeretika. Sama Bosna će se ubrzo naći na udaru Šubića, a ban Stefan II koji je na početku podržavao crkvu bosansku će 1347. priznati primat Rima i dozvoliti djelovanje misionarima.

Za vrijeme Kotromanića, uticaj crkve bosanske je opao još više. Svi bosanski kraljevi su formalno priznavali primat pape i zvanično bili katolici, mada su naravno imali veoma dobre odnose i bili su prijatelji pravoslavne crkve čije su širenje podržavali. Jedini bosanski kralj koji je imao uže veze sa krstjanima je bio Ostoja tokom čije vladavine imamo masovni bijeg franjevaca iz Bosne, međutim nakon njega crkva bosanska doživljava krah. Tvrtko II je dao franjevcima slobodu djelovanja što su ovi maksimalno iskoristili. Kasnije aktivnosti kralja Tomaša su samo ubrzale proces, koji je bio dovršen prije turskog osvajanja. Nestanak crkve bosanske se olako objašnjava islamizacijom, mada to nije bilo baš tako. Dolazi opet do konfuzije. Možete pročitati da su se krstjani, pod navalom katoličke crkve pobjegli kod hercega Stefana, međutim iz pisma patrijarha Genadija Sholarija sinajskim monasima vidimo da je episkop crkve bosanske bio pravoslavac, mada sumnjive čvrstine u vjeri.

Ovo se može odnositi samo na djeda crkve bosanske koji je bio kod Stefana. Važno je napomenuti da su većina Stefanovih podanika bili pravoslavci. Crkva bosanska je bila pred nestankom i prije Tomaševe akcije, mada joj je Tomaš zadao finalni udarac. Do 1463. i turskog osvajanja, crkva bosanska je bila mrtva, iz hercegovačkog deftera iz 1475/77. vidimo da je popisano svega 685 krstjana, koji nisu činili ni jedan posto registrovanih domova. N

a kraju, možemo izvući zaključak da je crkva bosanska, mada jedan poseban faktor, ipak bila samo jedna od mnogih vjerskih orijentacija u Bosni te da sama crkva bosanska nije bila neka monolitna organizacija već da je i među samim krstjanima bilo podjela. Crkva bosanska je imala uticaja u Bosni, to je očito, ali nije imala onoliko uticaja koliko joj se često pripisuje. A njena uloga u islamizaciji Bosne je primjer lošeg proučavanja izvora, a i nacionalne propagande.

Primarni izvori – povelje bosanskih vladara i vlastele, pisane ćirilicom na srpskom jeziku – dosljedno svjedoče o pravoslavnoj dogmatici i praksi. U njima se redovno invokuju formule kao „u ime Oca i Sina i Svetoga Duha“, pominju Sveta Trojica, jedinorodni Sin Božji Isus Hristos, Presveta Bogorodica, životvoreći Krst, Jevanđelje, apostoli, svetitelji i Nikejski simvol vjere sa 318 otaca. Ban Kulin izdaje povelju Dubrovčanima 1189. godine na pravoslavni praznik Usjekovanja glave Jovana Krstitelja, dok ban Matej Ninoslav u dokumentima iz 1240. i 1249. godine zaklinje se Bogom, Bogorodicom i svim svetima, eksplicitno pominjući „volju višnjega Gospoda Boga Isusa Hrista“.

Slične formulacije prisutne su kod Stjepana Kotromanića, Tvrtka i drugih, uključujući i one koje zapadni izvori etiketiraju kao „patarene“. Ove elemente karakteriše potpuna saglasnost sa pravoslavnom tradicijom, dok su direktno suprotstavljeni klasičnom bogumilskom dualizmu, koji je, prema pouzdanim izvorima kao što je traktat bugarskog prezvitera Kozme, odbacivao Svetu Trojicu, Bogorodicu kao Bogomajku, Krst, ikone, mošti, crkvenu jerarhiju i tajne, te propovijedao radikalni dualizam dobra i zla kao ravnopravnih principa.Rukopisi povezani sa bosanskim hrišćanima – Hvalov kodeks, Kopitarevo Četvorojevanđelje, testament gosta Radina – predstavljaju standardne ćirilične srpske tekstove u okviru pravoslavne tradicije, bez ikakvih tragova dualističkih motiva kao što su borba Mihaila-Hrista sa Satanailom ili prezir materijalnog svijeta kao djela zlog principa.

Savremeni paleografski i tekstualni analizi potvrđuju njihovu pripadnost širem srpskom korpusu, a ne nekom izolovanom „bosanskom“ nasljeđu.Stećci, sa preko 58.000 primjeraka rasutih po Hercegovini, Bosni, dijelovima Hrvatske, Crne Gore i Srbije (posebno u Raškoj regiji, Zlatiboru i oko Užica), predstavljaju interkonfesionalni fenomen, korišćen od pravoslavnih, rimokatolika i pripadnika lokalne crkvene organizacije. Natpisi (svega 363, od čega preko 350 ćiriličnih na srpskom jeziku) ne sadrže etničke odrednice, ali pominju bosansko kraljevstvo i srpsko gospodstvo, dok verska pripadnost eksplicitno ukazuje na više konfesija. Motivovi – krstovi, povijena loza, rozete, scene lova i turnira – odražavaju srednjovjekovni svakodnevni život i estetske tradicije, bez ikakvih dualističkih simbola.

Savremeni arheološki i epigrafski radovi (npr. Dubravko Lovrenović, Mario Šlaus) potvrđuju multikonfesionalni karakter, odbacujući ekskluzivnu vezu sa bogumilima kao mit bez empirijske podloge.Zapadni izvori, uglavnom papski bule i inkvizitorski izvještaji, etiketiraju bosanske hrišćane kao „patarene“ ili „manihejce“, ali to odražava politički pritisak Ugarske i Rima radi pokatoličavanja Bosne, a ne objektivnu teologiju. Događaj na Bilinom Polju 1203. godine predstavlja diplomatski akt izbjegavanja krstaškog pohoda, gdje se „abjuracija“ odnosi na „šizmu“ (termin za pravoslavlje u zapadnoj terminologiji), a ne na dualizam.

Traktat kardinala Huana de Torkemade iz 1461. godine, sa 50 „zabluda“ bosanskih „manihejaca“, predstavlja teološku polemiku protiv hipotetičkog dualizma, ali domaći izvori to demantuju.Međunarodna istoriografija (Fajn 1975/2007; Malkolm 1994; Ašćerić-Tod 2022) zaključuje da je „Crkva Bosanska“ bila monaška organizacija sa elementima autonomije od Rima i Carigrada, možda sa lokalnim devijacijama zbog izolacije i niskog nivoa teološke edukacije, ali ne dualistička. Nije dominirala društvom niti bila masovna, a teza o bogumilstvu je proizvod 19. vijeka, iskorišćen za nacionalne narative. Islamizacija Bosne bila je postepen proces, vođen ekonomskim, socijalnim i političkim faktorima pod osmanskom vlašću, sa prelazima iz svih konfesija, a ne masovnim konverzijama iz „bogumilske“ crkve, koja je već bila u opadanju prije osmanskog osvajanja.

Etnografski i istorijski, srednjovjekovna Bosna je neodvojivi dio srpskih zemalja: vladari se titulišu kao kraljevi Srbljima, krunišu u Mileševu, sarađuju sa Nemanićima. Humski knezovi poput Miroslava (brata Stefana Nemanje) grade pravoslavne zadužbine (manastir sv. Petra i Pavla na Limu, Miroslavljevo Jevanđelje). Nemoguće je zamisliti savez „bogumila“ Kulina sa pravoslavnim Nemanićima.

Savremeno oživljavanje mita o „Crkvi Bosanskoj“ kao bogumilskoj služi političkoj manipulaciji, često u kontekstu negiranja srpskog istorijskog kontinuiteta u Bosni i Hercegovini. Ovo ugrožava naučnu objektivnost i regionalnu stabilnost, ignorišući činjenicu da je Bosna, kulturološki i civilizacijski, integralni dio srpskog korpusa. Očuvanje srpskog duhovnog i istorijskog nasljeđa zahtijeva kritičku reafirmaciju primarnih izvora i odbacivanje ideologizovanih konstrukata, u duhu objektivne nauke i istorijske istine.

Opasne inicijative

Ova ideja Mustafe Cerića nije ni naivna, ni bezazlena, već provokativna. Ona vrijeđa razum, a pogotovo vjeru. Vrijeđa pravoslavce, ali ništa manje i muslimane, jer ih predstavlja kao ljude spremne da se poigravaju sa tuđom svetošću radi politike. A kad se jednom krene tim putem, ne postoji svetinja koja sutra neće biti dovedena u pitanje.

Pravoslavlje u Bosni i Hercegovini nije prazan prostor, niti prekinuta nit koja čeka da je neko „obnovi“. Ona nije istorijska greška koju treba ispraviti. Ona je viševjekovni svjedok postojanja pravoslavlja koje je na ovim prostorima posadio još Sveti Sava. Iako ga žele predstaviti kao okupatora, Sveti Sava je ovdje bio jedini koji nije dolazio sa mačem, nego sa dobrom vjerom. Za razliku od onih čiju vjeru danas ispovjeda Mustafa Cerić.

Pravoslavlje u Bosni i Hercegovini nikome nije nametano. Srpska crkva ovdje ima svoj kontinuitet, svoje episkope, manastire, mučenike i svetitelje, svoju kanonsku strukturu. I zato smeta. Jer ne može biti pod kontrolom, jer se ne može prekrojiti ili ukinuti dekretom, niti uklopiti u bilo koji projekat novih ideniteta skrojenih za dnevnu upotrebu.

Dakle, ovdje nije riječ ni o vjeri, ni o crkvi, ni o duhovnosti. Riječ je o politici. I to onoj najprizemnijoj i najjeftinijoj. O pokušaju da se ono što je sveto pretvori u alat za nacionalni inženjering. Kada ne uspijevaju izmišnjene konstrukcije i pored silne mašinerije upregnute da se stvori nekakav idenitet, onda se udara na institucije koje su preživjele vijekove, carstva, ratove i ideologije. A Srpska pravoslavna crkva bila je uvijek glavna prepreka za prekrajanje istorije.