Hrusija predstavlja izvanredan primerak srpskog srednjovekovnog pomorskog utvrđenja. Njena istorija počinje između 1300. i 1302. godine, kada je hilandarski iguman Kirijak zamolio kralja Milutina da obezbedi manastir s mora, obrazlažući to rečima: „Sav nam je život na moru i od mora“.
Kralj je uslišio molbu monarha i na jednoj isturenoj steni kraj obale, na oko dva i po kilometra udaljenosti od samog Hilandara, podigao snažno utvrđenje. Čitav kompleks, sa pokretnim mostom na ulazu i dobro zaštićenim prilazom, predstavljao je u ono vreme najveće i najbezbednije pristanište na Svetoj Gori, sposobno da odbrani manastir od gusarskih napada.
O izgledu i značaju tadašnje Hrusije svedoči i Milutinov biograf, dugogodišnji hilandarski iguman i potonji srpski arhiepiskop Danilo II. U odeljku o ktitorstvu kralja Milutina, on beleži:
„(…) Na obali mora, kod mesta zvanog Hrusija, podiže veliki pirg, i vrh njega postavi crkvu na ime Vaznesenja Hristova, i okolo sazida grad, i postavi mnoge palate, i tu utvrdi ceo crkveni ustav, i dade svako dovoljstvo onima koji će živeti u tom mestu, što sve utvrđeno ovim hristoljubivim i do sada stoji nepokolebivo. A ovaj pirg je blizu mesta, gde je bio grad u ranije dane, zvani Samarija. (…)“
Pirg je ubrzo dobio posebne povlastice i status samostalne kelije, o čemu svedoči povelja (najverovatnije iz 1303. godine) koja se i danas čuva u Hilandaru, a kralj Milutin je nastavio da ga obdaruje i kasnije. Paraklis na vrhu ove moćne odbrambene kule bio je posvećen prazniku Vaznesenja.
Tokom treće decenije XIV veka, Milutinov sin, kralj Stefan Dečanski, sagradio je unutar zidina hram posvećen Svetom Vasiliju. Od tog vremena, čitavo pomorsko utvrđenje počinje da se naziva i Pristanište Svetog Vasilija, odnosno Sveti Vasilije na moru ili Stari manastir.
Danas je kula kralja Milutina, na čijem je vrhu nekada bila crkvica, delom obrušena, dok su od pratećih palata ostali uglavnom samo temelji. Ipak, unutar nekadašnjih snažnih zidina dobro je očuvana crkva koja je danas posvećena Vaznesenju Hristovom, a koja je zapravo zadužbina Stefana Dečanskog. Ova pravougaona građevina sa oltarskim prostorom, naosom i odvojenom pripratom priljubljena je uz sam ugao starog utvrđenja. Nad naosom se uzdiže kube koje počiva na dva slobodna i dva prislonjena stupca, dok je uzana priprata natkrivena poluobličastim svodom.
Sadašnji živopis u crkvi potiče iz 1810. godine i delo je Makarija Galičanina i njegove družine. Kritori oslikavanja bila su trojica Hilandaraca i jedan svetovnjak, Vasilije iz Kalofera. Iako je repertoar delimično očuvanih zidnih slika uobičajen (stojeće figure, scene Velikih praznika i Stradanja Hristovih), posebno se izdvajaju likovi hilandarskih ktitora: Simeona Nemanje, kralja Milutina, kneza Lazara i ktitora same crkve, Stefana Dečanskog. Oltarska pregrada, odnosno ikonostas, sačinjen je od delova nekadašnje pregrade hilandarske glavne crkve iz 1634/1635. godine, sa ikonama Bogorodice iz XVIII veka, Hrista iz XIX veka i carskim dverima iz XIX veka.
Odbrambeni sistem Hilandara nije se završavao na samoj obali. U slučaju gusarskog napada, osmatrači sa kule Svetog Vasilija (Hrusije) davali su signal osmatračima na Pirgu kralja Milutina, koji stoji na putu između obale i manastira, nešto bliže moru. Sa ovog mesta, signal je dalje prenošen osmatračima na glavnom hilandarskom pirgu Svetog Save, što je monasima davalo sasvim dovoljno vremena da zatvore manastirske kapije pre nego što pljačkaši naiđu.
Ovaj srednji, Milutinov pirg, podignut je takođe početkom XIV veka i danas je veoma dobro očuvan. Reč je o visokoj kuli pravougaone osnove koju čine prizemlje i pet spratova, međusobno povezanih zidanim spiralnim stepeništem. Na prvom spratu kule i dalje se vide ostaci ognjišta, dok je na petom spratu, na samom vrhu, nekada postojala mala crkva.
Pored ovih kula, istorijski izvori i materijalni ostaci beleže još nekoliko važnih spoljašnjih utvrđenja koja su štitila manastir sa drugih strana:
- Arbanaški pirg: Nalazi se nedaleko od skita Svete Trojice. Ovu kulu je u trećoj deceniji XV veka otkupio Ivan Kastriot sa sinovima, kako bi im služila kao sklonište u slučaju potrebe. Osnova pirga iznosi oko 6 h 7 metara, a do danas su očuvani zidovi do visine od oko 5 metara, koji su bili dodatno ojačani pilastrima (plitkim stubovima). Njegova primarna namena bila je zaštita manastirskih prilaza sa kopnene strane.
- Pirg Preobraženja: Ovo utvrđenje se nalazilo kod skita Spasove vode, a podigao ga je kralj Uroš sredinom XIII veka kako bi učvrstio odbranu Hilandara sa južne strane. Ovaj pirg ima i izuzetan kulturno-istorijski značaj, jer je u njemu tokom druge polovine XIII veka živeo i stvarao poznati srpski književnik Domentijan. Tačno mesto na kome se ovo utvrđenje nalazilo moći će da definitivno otkriju tek buduća arheološka iskopavanja.
