Patrijarh Josif Rajačić (1785–1861) predstavlja jednu od najznačajnijih figura srpske istorije 19. veka. Njegova pojava spaja viziju modernog državnika, nepokolebljivost duhovnog pastira i energiju narodnog vođe. Kao čovek koji je „krepkom rukom upravljao brodom naroda srpskog u Austriji”, Rajačić je uspeo da u odsudnim istorijskim trenucima definiše put ka srpskoj političko-teritorijalnoj autonomiji unutar Habzburške monarhije.
Put od ličkog iskušenika do carskog imenovanja
Rođen kao Ilija Rajačić u ličkom mestu Lučani, školovao se u Zagrebu, Sremskim Karlovcima i Segedinu, dok je studije prava u Beču prekinuo 1809. godine kako bi se pridružio đačkom bataljonu u odbrani od Napoleona. Taj rani susret sa ratnom stihijom i francuskim duhom nacionalnog ponosa trajno je oblikovao njegov karakter, što su kasnije primećivali i strani savremenici, poput A. Fabra, opisujući ga kao visprenog i srdačnog starca svežih sećanja.
Nakon monašenja u Gomirju, njegova karijera bila je obeležena beskompromisnom odbranom pravoslavlja. Kao episkop dalmatinski, hrabro se suprotstavio državnim pritiscima za unijaćenje Srba, odbijajući da briše vernike iz pravoslavnih matica, zbog čega je bio premešten u Vršac. Godine 1842. postaje mitropolit karlovački — prvi put u istoriji direktnim carskim imenovanjem, što je sam Rajačić, uprkos dostizanju vrha hijerarhije, smatrao poraznim presedanom i povredom kanona.
Revolucija 1848. i vaskrs Patrijaršije
Vrhunac Rajačićeve istorijske uloge nastupa tokom burne 1848. godine. Na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima, koja je ujedinila Srbe sa obe strane Dunava i Save, on biva proglašen za srpskog patrijarha. Ovim činom, Rajačić je nastavio prekinuti niz srpskih prvojerarha, postavši prvi patrijarh nakon skoro čitavog veka od ukidanja Pećke patrijaršije.
Njegova vizija Srpske Vojvodine bila je precizna i smela. Prema njegovom nacrtu, ona je trebala da obuhvata:
- Srem sa Varadinskom krajinom,
- Bačku sa Šajkaškim bataljonom,
- Banat sa Krajinom i Baranju.
Zamišljena kao samostalna država ravnopravna sa ostalima u carstvu, sa Novim Sadom kao glavnim gradom i trobojkom (crvena-plava-beli) sa četiri ocila, Vojvodina je u Rajačićevim projektima bila izraz težnje za kolektivnom ravnopravnošću srpskog naroda.
Polihistor i „novi Mojsije”
Osim političke borbe, Rajačić je bio čovek širokog obrazovanja i humanosti. U vreme epidemije kolere lično je lečio obolele, bavio se botanikom, pomagao Korneliju Stankoviću u razvoju duhovne muzike i podsticao kulinarstvo štampanjem Prvog srpskog kuvara 1855. godine. Njegova biblioteka od 1.500 dela bila je riznica znanja kojom je nastojao da „izvede narod iz tmine egipatske”.
Nasleđe
Iako je ukidanje Vojvodine 1860. godine dočekao sa bolom i protestom, njegovo delo ostalo je temelj srpske politike u Austrougarskoj sve do 1918. godine. U nekrologu Matice srpske upoređen je sa Mojsijem — vođom koji je video „obećanu zemlju” slobode i autonomije, ali mu nije bilo suđeno da u njoj učvršćenoj dočeka kraj života. Sahranjen je u Sabornoj crkvi u Sremskim Karlovcima, ostajući simbol epohe u kojoj je srpska duhovnost postala neraskidiv deo moderne državotvorne misli.
