Pakt–puč–rat, 25, 27. mart i 6. april 1941, tri kratke reči i tri datuma, iza kojih stoje ljudi, politika, događaji i doživljaji koji i danas izazivaju ne samo pažnju istraživača nego i brojna pitanja i brojne kontroverze. Ovako poređani i međusobno zavisni i objašnjivi predstavljaju niz akcija i reakcija koje su za samo 12 dana opredelile sudbinu države, Kraljevine Jugoslavije, i njenih naroda.
Pakt, precizno Protokol vlada Italije, Japana i Nemačke, s jedne strane, i Vlade Jugoslavije, s druge strane, utvrđuje preko svojih dole potpisanih punomoćnika sledeće: Član 1. Jugoslavija pristupa trojnom paktu, potpisanom 27. septembra 1940. u Berlinu između Italije, Japana i Nemačke… Potpisan u Beču od strane predsednika jugoslovenske vlade Dragiše Cvetkovića i ministra spoljnih poslova Aleksandra Cincar Markovića, izazvao je puč kojim je smenjena vlada i mladi kralj Petar Karađorđević preuzeo vlast. Puč je direktno izazvao rat.
Rat besnog Hitlera, gospodara Evrope, kome se manifestacijama suprostavio, pre i iznad svih naroda i Kraljevini, srpski narod 27. marta… Iako je pučistička vlada, svesna posledica neposredne ratne opasnosti, priznala sve odredbe sporazuma prethodne vlade, i odredbe potpisanog protokola u Beču 25. marta 1941, davala pomirljive izjave i pokušavala da uspostavi kontakt sa vlastima u Berlinu i Rimu, usledila je surova Hitlerova kazna. Razbiti i okupirati i uništiti Jugoslaviju, pošto „u tu zemlju ne može imati poverenja”. Ono što danas ne bi trebalo da bude sporno jeste tvrdnja da je politika dovela do pakta, pakt do puča a puč do sloma države, stradanja i patnje naroda, što se može ceniti i kao nacionalna i državna neodgovornost vodećih ljudi u zemlji.
Posle ubrzane izrade i usklađivanja ratnih planova nemačkih saveznika i planova operacija kopnenih i vazduhoplovnih snaga, prvobitni plan za napad na Jugoslaviju 1. aprila pomeren je na 6 april. Napad je započeo je 5. aprila oko 22 časa prepadom nemačkih jedinica na granične karaule u Južnoj Srbiji, a u dva časa 6. aprila jedna nemačka jedinica je na prepad zauzela Sipski kanal i sprečila planirano zaprečavanje za plovidbu Dunavom, koje je trebalo da izvrši jugoslovenska vojska. Oko pet časova izjutra nemački avioni bombardovali su aerodrome kod Kumanova, Skoplja, Niša, Zagreba, Brežica i Ljubljane, gde su uništili manje u vazduhu a više na zemlji 115 aviona jugoslovenskog vazduhoplovstva. Istovremeno je usledio opšti napad kopnenih snaga na liniji od Krive Palanke do planine Belasice.
Tek što je Hitler završio svoj govor preko radija optužujući Jugoslaviju za izazivanje rata, oko pola sedam izjutra usledio je prvi napad – 234 bombardera u pratnji lovaca sa aerodroma u Rumuniji (Arad i Temišvar), Austriji (Grac i aerodromima oko Beča) i Mađarskoj (Kapošvar, Pečuj i Segedin) bombardovalo je Beograd od 6.50, i to je s manjim pauzama trajalo do oko osam časova. Nemci su na ovim aerodromima prikupili oko 880 aviona i, prema nekim istraživačima, to je bila najveća do tada koncentracija aviona prikupljenih za napad na pojedinačni cilj.
U toku istog dana Beograd je bombardovan sa manjim brojem aviona između 10 i 11 časova, u trećem talasu oko 14, a četvrtom talasu oko 16 časova. Savremenici pišu da su i tokom noći nemački avioni bacali bombe na Beograd, koji se gušio u plamenu i dimu.
Narednog, 7. aprila, Beograd je bombardovan u dva navrata, manjim brojem aviona, kao i 11. i 12. aprila, kada su nemačke trupe ulazile u Beograd. U 980 aviopoleta, od toga bombardera 620 i 320 lovaca na Beograd su nemački avioni sručili, prema jednima oko 600 a prema drugima oko 440 tona bombi, različite težine i različitih tipova malih zapaljivih bombi, razornih lakog i srednjeg kalibra i padobranskih mina velike razorne moći.
Nemačkom vazdušnom napadu na jugoslovensku prestonicu su se suprotstavili protivvazdušna odbrana, kao i avioni Jugoslovenskog kraljevskog vazduhoplovstva, posebno 6. lovački puk, stacioniran na aerodromima u Zemunu i Krušedolu – ukupno 43 aviona – i 2. lovački puk sa 34 lovačka aviona stacionirana kod Kragujevca i Knića. Jugoslovenski piloti su agresoru naneli značajne gubitke – tokom prva dva dana bombardovanja oborili su bar 10 nemačkih letelica, dok je prema drugim izvorima iznad Beograda u aprilu 1941. oboreno 18 vazduhoplova, a trećim je oboreno između 40 i 50 nemačkih aviona a veći broj oštećeno. Šesti puk je izgubio 13 pilota (šest poginulih i sedam ranjenih) i 23 aviona (osam oborenih i 15 oštećenih).
Pored toga, Jugoslovenko vazduhoplovstvo bombardovalo je ciljeve, aerodrome i nadiruće nemačke trupe u Austriji, Mađarskoj, Rumuniji i Bugarskoj. Tako je npr. bombardovan Ćustendil u trenutku kada je prolazila nemačka vojska a radoznali svet posmatrao. Tom prilikom stradalo je 67 ljudi, od kojih 21 nemački vojnik.
Dnevnik
Iz dnevnika ađutanta kralja Petra
„6. april 1941. godine – Nedelja
Spavanje u Belom Dvoru.
U 3.30 čas. uzbuna – javljeno da se pojavilo 100 neprijatelj(ska) aviona prema Senti. NJ. V. Kralj sa dežurnim ađutantom i ordonans oficirom sišao je u sklonište, gde je ostao do 5 časova, kada je javljeno da je uzbuna prestala. NJ. V. Kralj povukao se na spavanje.
U 6.55 čas. utrčao je u sobu dežurnog ađutanta civilni žandarm Maksim Petrović i izvestio da je jedna velika grupa neprijatelj. aviona u visini „[nečitko]”. NJ. V. Kralj odmah je probuđen, a za to vreme već su padale bombe na Dvorac Dedinje. Za vreme silaska NJ. V. Kralja u sklonište pale su 3 bombe pored samog Belog Dvora.
U sklonište sa NJ. V. Kraljem sišao je dežurni ađutant pukovnik g. Rakić i ordonans oficir poručnik bojnog broda I kl. g. Šoštarić.
Oko 9.30 čas. u sklonište kod NJ. V. Kralja došao je Ministar Dvora g. (Radoje) Knežević sa majorom g. Kneževićem i Maršalom Dvora G. Vukovićem, a oko 10.30 čas. došao je i pretsednik vlade Đeneral g. Simović, dok je oko 11 čas. došao lični lekar NJ. V. Kralja g. dr. (Svetozar) Moačanin.
Do 12.30 čas. NJ. V. Kralj ostao je u skloništu, ali je istovremeno izlazio napolje. Za svo ovo vreme Beograd i Dedinje bombardovani su.
U 12.30 čas. NJ. V. Kralj u pratnji Ministra Dvora g. Kneževića, maršala Dvora g. Vukovića, dežurnog ađutanta pukovnika g. Rakića i oružanog oficira majora g. Pomorišca krenuo je autom za M. Zvornik pravcem: Ripanj – Lipovačka šuma – Lajkovac – Valjevo – B. Koviljača – M. Zvornik, gde je stigao u 17 čas. Za vreme puta NJ. V. Kralj šofirao je do Lajkovca i od B. Koviljače do M. Zvornika. U kolima sa NJ. V. Kraljem bio je dežurni ađutant pukovnik g. Rakić. NJ. V. Kralj sa pratnjom otseo je u žandar. stanici M. Zvornik.
U 20.30 čas. NJ. V. Kralj sa svojom pratnjom bio je na večeri kod pretsednika opštine u Zvorniku.
Dežurni ađutant NJ. V. Kralja
Pukovnik, Miodr(ag). K. Rakić”
Svuda dim, svuda plamen, svuda smrad
„Pošao sam kroz razrušenu varoš. Bila je slika strašna i upečatljiva. Ogromne mnogospratne zgrade bile su porušene. Tramvajski koloseci izriveni, izdignuti u nebo. Bandere, preturene, ležale su preko ulica. Neki tramvaji su goreli, polurazlupani. Trotoari prekriveni zdrobljenim staklom iz izloga koji su prsli. I svuda dim, svuda plamen, svuda smrad. U celom tom haosu ljudi, izbezumljeni od straha, bledožutog lika, na brzu ruku odeveni, sa malim svežnjevima pod miškom, jure ulicama bezglavo, gotovo besvesno”, pribeležio je jedan savremenik.
Uprkos merama Uprave grada za zaštitu od vazdušnih napada, ljudske žrtve su bile velike. Prema podacima Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača, u Beogradu je od posledica bombardovanja smrtno stradalo 2.271 lice, dok se prema podacima Uprave grada koje je koristio nemački okupator navodi cifra od oko 4.000 stradalih.
Više stotina građana nastradalo je u javnim skloništima. Tako su pogođena javna skloništa u Karađorđevom parku, u Studentskom parku kod Vukovog spomenika, kod Pravnog fakulteta, u Krunskoj ulici i u porti Vaznesenjske i crkve Aleksandra Nevskog u Dušanovoj ulici. Za sada raspolažemo podacima da je samo u skloništu u porti crkve Aleksandra Nevskog našlo smrt 70 lica.
Tek 1966. na Novom groblju oformljeno je spomen-groblje stradalih u šestoaprilskom bombardovanju Beograda 1941. Na pločama ispisana su imena 646 identifikovanih žrtava i podaci o 909 neidentifikovanih muškaraca, 393 žene i 59 dece.
Centar grada je posebno stradao – od Vasine ulice prema Dunavu, Prestolonaslednikov trg (Terazije), ulice oko Vukovog spomenika, Nemanjina i Ulica kneza Miloša, ulice oko Glavne železničke stanice, Slavije, Auto-komande i drugih delova grada. Prema nekim procenama, oko 8.000 porodica sa oko 30.000 lica ostalo je bez krova nad glavom. Iz Beograda je izbeglo oko 100.000 ljudi. Obično se navode podaci da je u napadu porušeno 714 zgrada, 1.888 je pretrpelo veću štetu, a 6.615 manju. Ukupan broj oštećenih zgrada iznosio je 9.365, skoro 50 odsto celokupnog popisanog stambenog fonda je uništeno lakše ili teže oštećeno. Vodovodna mreža je oštećena na 360 mesta, a uništeno je i 59.528 metara tramvajske mreže, 76 tramvajskih vozila (od 104) i 48 autobusa (od 87). Pogođena je zgrada i termoelektrane na Dunavu i ruinirano je 15 „trafokabina”.
Železnički most preko Save, koji je oštećen, opravljen je i pušten u saobraćaj 30. maja 1941. Drumski most prema Zemunu postavljen je u jesen 1941, a Pančevački most opravljen je tek oktobra 1942. godine.
Razoreni objekti
Neki pogođeni objekti u Beogradu tokom nemačkih bombardovanja 1941. godine, iz izveštaja upravnika grada od 18. maja 1941.
A. Vojni objekti
- Glavni đeneralštab, M. Velikog br. 9, zgrada oštećena
- Ministarstvo vojske i mornarice, ugao Nemanjine i M. Velikog, zgrada porušena
- Vojna akademija, M. Velikog 13, zgrada porušena
- Glavna vojna bolnica, Pasterova br. 2, zgrada oštećena
- Komanda žandarmerije, ul. Sv. Save 14, oštećena
- Gardijske kasarne u Topčideru, oštećene
- Kasarne u Kalemegdanskoj tvrđavi, oštećene
- Aerodrom Beograd – pristanišna stanična zgrada, oštećena
- Vojni muzej na Kalemegdanu, oštećen
- Vojni zavod u Donjem gradu, oštećen
B. Javni objekti i značajne zgrade
- Glavna železnička stanica, teško oštećena
- Železnička stanica Dunav, oštećena
- Radio stanica Beograd, oštećena
- Električna centrala, oštećena
- Glavna pošta, telegraf i telefon, Kosovska 74, oštećena
- Pošta Beograd 2, Štrosmajerova ul. 2, teško oštećena
- Ministarstvo unutrašnjih poslova, ugao M. Velikog i Nemanjine, zgrada oštećena
- Državni savet, M. Velikog 18, zgrada oštećena
- Narodna skupština, zgrada oštećena
- Stari dvor, Kr. Milana ul., teško oštećen
- Dvor na Dedinju, zgrada oštećena
- Ministarstvo saobraćaja, zgrada oštećena
- Ministarstvo građevina, M. Velikog, zgrada oštećena
- Belgijsko poslanstvo, Krunska 16 i 18 (danas Proleterskih brigada) zgrada izgorela
- Nemačko poslanstvo, Krunska 33, (danas Proleterskih brigada’) zgrada oštećena
- Privilegovana agrarna banka, Dečanska br. 4, pogođena zapaljivom bombom, teško oštećena
- Zgrada društva „Putnik”, Brijanova 1, (danas Dragoslava Jovanovića) teško oštećena
- Uprava grada Beograda, zgrada na Obilićevom vencu 6 i Kraljev trg br. 16, oštećene
- Zgrada Crvenog krsta, Simina ul., oštećena
- Zgrada „Politike”, Poenkareova 31, oštećena
Naučne, kulturne i prosvetne ustanove
- Univerzitetske zgrade:
- Kapetan Mišino zdanje, oštećeno
- Medicinski fakultet: Hemijski, Botanički i Fiziološki institut, teško oštećeni, a Fiziološko-histološki institut potpuno razoren
- Veterinarski fakultet: Institut za parazitologiju, Patološko-fiziološki, Histološki institut i Hirurška klinika, teško oštećeni
- Tehnički fakultet: obe zgrade, građevinski i mašinski muzej i biblioteka, oštećeni
- Nova zgrada Pravnog fakulteta, oštećena
- Meteorološka opservatorija, Bul. Oslobođenja 12, oštećena
- Botanička bašta i zavod, Takovska 43, oštećena
- Kulturne ustanove:
- Narodna biblioteka, Kosančićev Venac 11, zgrada izgorela, a sa njom i oko 350.000 knjiga i zbirki starih rukopisa, dokumenata i karata
- Narodno pozorište, izgoreo deo zgrade
- Kulturni opštinski dom sa Gradskom bibliotekom i Gradskim muzejom, Kn. Ljubice 1, (danas Zmaj Jovina) oštećeni
Ukupna šteta, po predratnoj vrednosti, iznosi preko osam milijardi dinara.
Bombardovanje je potpuno paralisalo svaki život u gradu. Sem bolnica koje su bile prepune, sve ostalo je delovalo prazno i porazno. Ostavljen sam sebi, Beograd je tih dana preživljavao svu tragediju jednog izgubljenog rata.
Svako bombardovanje ima najmanje četiri cilja: politički, vojni, ekonomski i moralni. Sva četiri cilja Hitler je uspeo da ostvari bombardovanjem prestonice od 6. do 12. aprila 1941. „Vazdušni napad na Beograd nije bio toliko vezan za vojne operacije, koliko je upravo imao cilj da parališe glavni grad zemlje kao sedište centralnih vlasti” i „da stanovništvo stavi pod najjači moralni pritisak”, zabeležio je pukovnik Tusen, vojni ataše pri nemačkom poslanstvu u Beogradu i komandant Beograda nakon ulaska nemačke vojske u Beograd. A nemački feldmaršal Evald fon Klajst je na suđenju posle rata između ostalog izjavio: „Vazdušni napad na Beograd 1941. godine imao je prvenstveno političko-teroristički karakter i nije imao ništa zajedničko sa ratom. To bombardovanje iz vazduha bilo je stvar Hitlerove sujete, njegove lične osvete.”
Momčilo Pavlović, istoričar u tekstu za Politiku 2025. godine
