Snagom svoje duhovnosti i svojim neumornim radom Sveti Sava je uspeo da sjedini crkvu s narodom, da srpski narod postane istinska crkva. Za ovo treba zablagodariti Savinom rodoljublju. Povezana ideja hrišćanskog bratstva među ljudima, sa dubokom verom u višu pravdu, daje takav smisao u životu ljudi da oni ne poznaju šovinizam, ne znaju za hegemonizam, nisu ni čuli za etatizam i nemaju pojma šta je to unitarizam.
Ovi pojmovi nisu bili u temeljima narodne srpske crkve i države, jer je srpsko pravoslavlje bilo ozareno univerzalnošću istočnog hrišćanstva. Od profanih, svakodnevnih briga i poslova, Sveti Sava je ljudsku misao okrenuo bogočoveku Hristu i pokazao da život zemaljski ne sme da bude samo radi jela i pića, već da smisao svoga postojanja čovek treba da otkrije u biću bogolikog svečoveka, odnosno da se ostvari jedinstvo Boga i čoveka.
Svetost Savinog života i plodovi njegove prosvećenosti u srpskom narodu i sveukupna njegova ličnost, zasmetala je njegovim protivnicima, ponajviše nepravoslavnima, tako da su se trudili da uguše i umanje značaj Savinog rada, te su zazirali i od njegove senke, pa čak otišli toliko daleko, da su mu i Sveto telo spalili, hoteći tim da satru i veru u čudotvornu moć Svetog Save, ali je oganj lomače još više raspalio silniju ljubav naroda prema svom prvom učitelju i prosvetitelju i stvorio takav kult, da je on vekovima negovan prerastao u ideju svetosavlja.
Filozofija svetosavlja
Pod svetosavljem treba razumeti ostvareni ideal pravoslavne duhovnosti prožet nacionalnim doživljajem, ili, jednostavno rečeno: svetosavlje je srpsko pravoslavlje koje se u suštini ne razlikuje ni dogmatski ni obredno od drugih Pravoslavnih crkava, jer je u svih isto crkveno-dogmatsko učenje koje propoveda neiskrivljenu reč Hristovu i uvažava svakog čoveka, jer je Jevanđelje namenjeno svim narodima (Mt. 28,18)
U sveukupnoj ličnosti Svetoga Save kao predanog monaha, vrednog zakonodavca, značajnog književnika, tvorca novih ideala, valjanog državnika, najvećeg prosvetitelja i hrišćanskog filosofa, možemo da sagledamo svetlu, kristalnu i snažnu misao svetosavlja, koja je samo kao takva mogla da proživi sve epohe obezboženja, robotacije i dehumenizacije čoveka.
Filosofija svetosavlja sa svojom metodološkom stranom određuje nam put u rešavanju životnih problema čoveka u savršenom društvu, jer iznad svega ističe dužnost usavršavanja ljudskog bića do Bogočoveka. Ovaj aspekt srpskom narodu nije stran bio ni onda kada ga je snažnije zapljusnula “zapadnjačka reka”, pa neka da Bog da današnji svaki Srbin bude pravi svetosavac i svetosavski prosvećen.
Sveti Sava kao učitelj i prosvetitelj
Još u ranim hrišćanskim vremenima, jedan vizantijski car je rekao: “Veličina jednog naroda ne gleda se po broju tog naroda ni po teritoriji njegovoj, veličina jednog naroda gleda se po tome, koliko je taj narod iznedrio iz sebe Svetitelja i ugodnika Božijih”.
Ako bi ovo uzeli kao merilo, onda srpski narod jeste veliki i Bogom dani narod. Jer svetorodna loza Nemanjića dala je velike Svetitelje i Prosvetitelje, i time srpski narod privela Bogu i Bogopoznanju.
Rodonačalnik srpske državne ideje je Stefan Nemanja (Sveti Simeon), a duhovni i intelektualni tvorac njen je Sveti Sava. Pročitajte sve o radu, zalaganju i nemerljivom značaju Svetog Save za srpsku kulturu.
Počeci rada Svetog Save
Rad Svetog Save na prosvećenju srpskog naroda započeo je njegovim dolaskom iz Svete Gore u Srbiju, odnosno od prenosa moštiju svoga oca Svetog Simeona iz manastira Hilandara u manastir Studenicu. Od tog vremena Studenica je postala centar srpsko crkvenog i prosvetnog života.
Sve se počinje okretati ličnosti Svetoga Save, čiji lik dobija sve veću punoću, ličnost sve veći značaj. U očima naroda, kome se on sve više približavao i to svakom čoveku kao liku Božijem, stvorena je na osnovu bogougodnog života Svetoga Save, legenda o njemu kao svetitelju, koji sve može i čija je molitva čudotvorna.
Njegov strogi monaški život naročito u Isposnici Studeničkoj, njegova misionarska putovanja i neumorno revnovanje za veru, činili su da je narod gledao u njemu istinskog prosvetitelja i sveca. Zato njegov biograf Domentijan i kaže:
“Za koliko vremena ostade tu (u Srbiji), ne prestade učeći dan i noć, sve utvrđujući u strahu Božijem i kazujući, i pokazujući sam sobom uzore vrline, izbirajući bolje bogorazumlje i sve predlažući deci svoga otačastva, i vodeći ka bogoljublju, a odgoneći prevaru bolesti koja uništava dušu, hoteći po Božjoj volji sve umestiti u Carstvo nebesko”
Misionarski rad Svetog Save
Misionarski rad Svetog Save i njegov način pripremanja podmlatka otkriva jasnu misao i određeni cilj. Kada je pomagao da se sredi stanje u zemlji i kada je proučio prilike na terenu, on se sav dao na posao na stvaranje samostalnosti Srpske Crkve. Sveti Sava je dobro znao šta znači da Srbi imaju svoju, samostalnu, Crkvu, jer je takođe savršeno znao da bez Crkve nema ni pravog prosvećenja, a ni osvećenja srpskog naroda.
Govoreći o Savinim naporima na dobijanju samostalnosti srpske Crkve, Stevan Dimitrijević kaže:
“U prosvetiteljskom radu njegovom, to je bilo najvažnije vreme. Onda je on, još nevezan, i kanonski neograničen uglavnom na svoju arhidijacezu, gotovo kao stalni putnik – misionar, obišao svaki kutak svoje zemlje, učeći veri i dobrim delima i svemu onom čemu se Sveti Sava naučio na Istoku, Svetoj Gori, Solunu i Carigradu, svemu onome što su njegove oči videle, uši slušale, a iz knjiga naučio”.
I tako, bez ikakvog preterivanja, Sveti Sava je jedan od najvećih i najsvetlijih ličnosti u istoriji srpskog naroda. On je veliki po svom bogougodnom i bogolikom životu, po svome radu, i po onome što je narod osećao u njegovim delima. Veliki je i nedostižan skoro u svim oblastima našeg nacionalnog i kulturnog života, i to se potvrđuje ne samo u pisanim izvorima i spomenicima, već i u usmenom narodnom predanju.
Uloga Svetog Save u pravoslavlju i kulturi naše zemlje
Tako su naši stari istoriografi predstavljali život i rad Svetog Save kao pravi blagodatni dar Božiji za ceo srpski narod. Sveti Sava je narodni učitelj i prosvetitelj, savetodavac i lučonoša srpskog duhovnog bića. On obličava sve što je najbolje i najuzvišenije u srpskom narodu. Iako živi u svakoj srpskoj duši, ipak je on najviše proslavljen kroz Crkvu i školu, i u tim ustanovama Sveti Sava je dobio svoj pravi značaj.
Prema svojim zaslugama i prema svom bogoprosvetiteljskom radu s pravom je nazvan narodnim učiteljem prosvetiteljem.
U crkvenim pesmama i troparima, spevanim u njegovu slavu, istaknuto je to najjače. Sveti Sava je prikazan u njima kao “nastavnik, prvoprestolnik i učitelj”, puta koji vodi u život”, prikazan je kao nastavnik Pravoslavlja, kao učitelj pobožnosti i čistoti i kao “svetilnik” vaseljenje koji je, “učenjem svojim prosvetio Otadžbinu, preporodivši je Duhom Svetim”.
Ovo naročito naglašavanje rada Svetog Save na narodnom prosvećenju, smatralo se od najstarijih vremena, kao njegova najveća zasluga. Taj njegov rad i strogi monaški život, uzdigao je ga i uvrstio u red apostola, i dao njegovom telu jevanđelski karakter u izgrađivanju našeg nacionalnog i kulturnog života.
Prosvetiteljstvo Svetog Save
Svojim vrednim, predanim i smirenim radom Sveti Sava je pomagao siromašne, prekorevao lenje, sramotio nepristojne, kudio lažljive i krivokletnike, pa su iza toga proizašla pravila moralnog ponašanja koja su jedino ispravna na putu u večni život.
Prosvetiteljski rad njegov i po svom sadržaju i po svojim ciljevima i metodama po mnogo čemu je drugačiji od onoga što se danas podrazumeva pod pojmom prosvete. Evropska prosvećenost svela je manje-više prosvetu na školsko obrazovanje, pragmatično znanje i konkretno učenje.
Svetosavski tip prosvete razlikuje se od ovoga tipa prosvećenosti i shvatanja vaspitanja, ne samo po tome što pridaje izuzetan značaj moralnom obrazovanju i oblikovanju ljudske ličnosti, nego i po samim osnovama vaspitanja uopšte, kao i po poimanju ljudske ličnosti i ljudske zajednice i njihovog krajnjeg naznačenja. Jer je svetosavsko prosvetiteljsko učenje, zasnovano na temeljima Hristove nauke.
Razum kao važno načelo u učenju Svetog Save
Šta se podrazumeva pod pojmom prosvete u srednjovekovnoj Srbiji, vidi se iz teksta monaha Grigorija (15 vek) u kome se zahteva: “ne od pisanij ili knjig prosveštati se, no čist razum imušte Duha blagodetiju osveštati se, i jakože knjigi črnilom, sice srca naša Duhom Svetim napasina imeti”.
Za Svetog Savu obrazovanje ne znači, kao danas sticanje znanja, nego obnavljanja u nama obraza Trisvetoga Božanstva silom Duha Svetoga. Otuda su osnovni temelji Svetoga Save u prosvećivanju naroda srpskoga Vera i Istina.
Sveti Sava temelji svoj rad na Veri i Istini, što nam pokazuju Studenička i Žička povelja, gde poziva braću i prijatelje, oce i čeda, da priklone bogoljubivo srca svoja da čuju reči svetih istina, da ih stave u srca svoja, u savest duša svojih, pred oči uma svoga, te da ih razumeju.
Potom Svetitelj nastavlja:
“Stoga vas, braćo i čeda, ovo prvo molim da, položivši svu nadu na Boga, držimo se pre svega prave vere njegove”. Očevidno, polazna tačka za Svetog Savu je Istina primana verom, ono što on naziva na istom mestu “Svete reči”. Sveti Sava govori narodu da ima veru čistu i molitvu čestu, istinu pri svemu, telesnu čistotu i duševno uzdržanje, čuvajući razum Svetog Krštenja i prosvećenja Božija, da svagda ljubeći pokajanje i ispovedanje grehova svojih steknu duhovni mir. “Jer”, kaže on, “duhovna nauka nije igra i niti reči bezumlja ljudskih misli, nego je to propovedana Sveta vera Božja na kojoj su osnovani sveti činovi u Hristu Isusu Gospodu našim, o kome proroci Svetim Duhom prorekoše i apostoli naučiše, i mučenici ispovedaše, i svi Sveti sačuvaše…”.
Vera i Istina kao temelji učenja Svetog Save
Vera i Istina Svetog Save je oganj koji se ispunjava i rasplamsava dušu kada se nje dotakne. A dotakne je se kada ih duša ognjeno zaželi i kada ih zaište. One su lični poziv na opštenje, poseduju čudesno prosvetiteljsko dejstvo, otkrivaju se kao ljubav pre naše ljubavi, jer mi volimo njega zato što on pre zavole nas.
Sveti Sava istrajava na “Razumu” Svetog Krštenja, to jest prosvećenja; taj razum treba čuvati kao zenicu oka, jer on otkriva čovekovom razumu njegov koren, meru i smisao, prosvećujući ga; otkriva slovesni smisao prirode i uzvodi je njenom bogodanom cilju. Taj razum niti je samo Božji, niti je samo čovečiji: on je Svetotrojičan i Bogočovečan; skriva u sebi tajnu Trojičnog Boga.
Ono što je konačno i nesavršeno, nikad ne može biti merilo i kriterij onoga što je beskonačno i svesavršeno. Da bi prosvećenost otkrila sebe i svoj smisao, i da bi se susrela sa Večnim, mora primiti Večnoga u sebe.
Nema istinitog prosvećenja bez poznavanja večne Istine svega postojećeg, a večne istine sveta i čoveka nema i ne može je biti bez njihovog oslobođenja truležnosti i smrti. A svega toga nema i ne može biti bez ovaploćenog i vaskrslog Bogočoveka Hrista. Sve što se njime, Bogočovekom, prosveti i osveti, to kao prosvećenje ostaje večno i ničim nepomućeno.
Ovo su, ukratko, načela svetosavskog Predanja i Prosvete. Ta duhovna načela ostala su, i pored svih promena i istorijskih nedaća, pri punoj snazi, i u Srbiji Lazarevića i Brankovića. Ta načela Svetog Save žive u srpskom čoveku i u prkos ovoj našoj, nadamo se i bivšoj bezbožničkoj vlasti, što je Srpsku crkvu i Svetosavlje, kao jedini čin prosvećenja, bacila na margine, a time je nastojala da potisne iz svesti srpskog čoveka Svetog Savu i Svetosavsko prosvećenje. Ali kao što vidimo, sve ono što nije nastalo na večnoj istini i veri, osuđeno je da usahne.
Problemi srpske države za vreme prosvećivanja Svetog Save
Rad Svetog Save na narodnom prosvećenju pada u složeno vreme. Na samom svom početku ova mala srpska država suočila se sa mnogim problemima. U nju neojačanu počeli su da nadiru razni (nepravoslavni) misionari, pa i jeretici. I Rimokatolička crkva imala je vidan uticaj na srpske zemlje, kroz svoju težnju da preko svojih misionara Pravoslavlje na ovim prostorima potčini Rimu.
Ovaj rimski uticaj najviše je širen preko Barske nadbiskupije koja je svoju vlast želela da proširi na “bosansku i srpsku crkvu” sa željom da ujedini Bosnu i Rašku sa Zetom i Primorjem i da ih potčini zapadnom uticaju u crkvenom pogledu.
Pišući o rimokatoličkom uticaju na srpski narod, Josif Stojanović primećuje da je još Sveti Sava, “dobro zapazio da su rimokatolički agitatori bili razvili veliku propaganda u Srbiji, da je srpski narod nedovoljno prosvećen u Pravoslavlju i stoga što u Srbiji ne beše dovoljno srpskih pastira vaspitanih u srpskom duhu”.
Zato je Sveti Sava iz Svete Gore uveravao svog brata Stefana, da Srbija ne može napredovati bez Pravoslavnog prosvećenja srpskoga naroda.
Osim ovog rimsko-katoličkog, još pre Svetoga Save, bila je od jakog uticaja i bogumilska jeres. Ona je, prilagodivši “Lažne priče” hrišćanskom učenju i staroj slovenskoj mitologiji o dobrim i zlim bogovima, postala privlačna za narodne mase i kao takva počela potiskivati pravo crkveno učenje. I sam Nemanja, koji se i tek kako trudio da iskoreni ovu jeres, nije u potpunosti uspeo.
Prekretnica u životu srpskog naroda prosvetiteljskim radom Svetog Save
Za potpuno uništenje ove bogumilske jeresi potrebno je bilo prosvećivanje naroda i borba protiv “ljudskih neznanja”. Takva sredstva mogla je da pruži samo prosvećena ličnost kakav je bio Sveti Sava. Preokret u životu srpskog naroda nastao je sa Svetim Savom i njegovim prosvetiteljskim radom.
On je osetio smisao hrišćanskog učenja o izjednačenju naroda sa “živom Crkvom”. Sveti Sava je shvatio svu dubinu te hrišćanske istine, pa se stoga i starao, da jačanjem i uređenjem crkveno-prosvetnog života, stvori u narodu čvrstu osnovu za njegovo duhovno ujedinjenje, bez koga nema ni pravog prosvećenja.
Novi vid narodnog prosvećenja nastao je onda kada je Sveti Sava došao iz Svete Gore i doneo mošti svoga oca Svetog Simeona, nad čijim telom je Sava izmirio svoju zavađenu braću. Sam čin izmirenja, kao i tom prilikom održana beseda, jasno su odredili smisao Savinog rada u Srbiji. Kao arhimandrit Sveti Sava je deset godina upravljao Studenicom, koja je u to vreme postala rasadnik duhovne kulture u Srbiji. “U Studenici je”, piše Stanoje Stanojević, “Sava postao od isposnika radnik u narodu i za narod, a da pri tom nikad nije zapostavio svoju askezu”.
Kao iguman studenički zašao je “po svoj zemlji svoga otačastva” i apostolski “propovedao Jevanđelje”. I tako se njegovo otačastvo “ukrasi običajima i zakonom ljudi, proslavljenim Hrista radi”. Njegovi biografi, Domentijan i Teodosije govoreći o tome, kažu da je “otačastvo Svetog Save bilo ukrašeno svakim blagovjerijem, kao što je nebo ukrašeno zvezdama”.
Sveti Sava se starao da nijedno mesto ne ostane bez bogomolje. Gde nije stigao da sagradi crkvu “tu krst postavi”, da se na svakom mestu njegove domovine “proslavlja Ime Božje”. Sav svoj rad na utvrđivanju “blagovjerija”, istorijski izvori stavljaju (kao početak njegovog rada), u vreme boravka Svetog Save u Studenici. Za ovo vreme Sava je neumorno putovao po srpskoj zemlji od sela do grada, od Isposnice do manastira i učio narod, sveštenike i monahe, šta, kada i kako treba raditi da se postigne bogougodan život i narodna prosvećenost.
Sveti Sava u narodnom sećanju
Njegovi bliži i dalji sledbenici prihvatili su njegovu snažnu i besprekorno-moralnu ličnost duhovnog preporoditelja, jer je imao neobičan dar da u svakoj prilici poveže svakodnevne probleme narodne sa religioznim životom, da posavetuje u radu i pouči u veri. Kad otkrije slabosti ljudske i primeti koje ih nevolje muče, Sveti Sava je znao da pronađe tople, bratske reči, da uteši i molitvom izleči.
Okupljao je narod i uživao njegovo ogromno poverenje, jer su načela njegovog morala bila istovremeno i principi njegovog života. U prosvetiteljski rad Svetog Save spada i i unutrašnja organizacija monaštva i njegov književni rad.
Poznato je da se u ono vreme prosvećivanje naroda nije moglo zamisliti bez monaštva. Duhovni život koji neguju srpski monasi, kao život dubokog i uzvišenog sadržaja, neizbežno doprinosi uzdizanju, osmišljavanju i preobražaju narodne svesti i savesti, narodnog života i umetnosti, prosvete, jezika i opšte kulture Pravoslavnog naroda.
