Jednog toplog letnjeg dana (29. juna 1922. godine) u selu Grebenac kod Bele Crkve, rodio se Vasile Vasko Popa, sin vršačkog notara. Iako po poreklu Rumun, postaće jedan od najpoznatijih pesnika koji je pisao na srpskom jeziku i jedan od sto najznamenitijih Srba.
Školovanje i rani put
Osnovnu školu i gimnaziju je završio u Vršcu, a potom uoči rata upisao Filozofski fakultet u Beogradu, da bi studije nastavio u Bukureštu i Beču. Drugi svetski rat je izmenio živote svih, pa i Vasku Popi, koji ga je proživeo zatvoren u koncentracionom logoru u Bečkereku, današnjem Zrenjaninu.
Međutim, za razliku od mnogih, logor je i preživeo i nakon oslobođenja, ovenčan uspehom pobednika, 1949. godine diplomirao romanistiku na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Početak poezije i lični život
Bilo je to vreme u kome je počela da se razvija njegova poezija, pa svoje prve pesme Popa objavljuje u časopisima Književne novine i Borba. Bilo je to i vreme u kome se i njegov privatan život kristalisao u pravcu krunisanja brakom najveće ljubavi, koju je još od gimnazijskih dana, šetajući pod senkama vršačkih lipa, započeo sa Jovankom Hašom Singer, ćerkom čuvenog advokata i vrlo obrazovane i ugledne devojke.
„Bez tvojih pogleda reka sam
koju su napustile obale.“
„Kora“
Godina 1953. bila je odsudna kako za Vaska Popu, tako i za jugoslovensku poeziju. Za pesnika zbog objavljivanja prve zbirke pesama, a za književnost zbog zaokreta koji se zajedno sa zbirkom Miodraga Pavlovića 87 pesama, smatra početkom moderne posleratne lirike.
U samoj Kori je u četiri ciklusa, Opsednuta vedrina, Predeli, Spisak i Daleko u nama, kroz jednostavan izraz, fraze i kratke folklorne oblike data vizija čoveka u kosmosu rasterećena od religijskih motiva, u svetu bez središta i okvira punom besmisla, pretnje i čudovištima svakodnevice, čoveka koji živi od svoje ljudskosti kao jedinog opravdanja i štita od besmisla.
U njoj se posebno izdvojila i postala najpoznatija ljubavna pesma Očiju tvojih da nije iz ciklusa Daleko u nama. Ona se otkriva već u prvom stihu koji motivima očiju, smeha, ruku i glasa poput slavuja voljene žene dočarava snagu iskazane ljubavi.
Kada se pojavila, zbirka je šokirala javnost, jer je umesto dotadašnjih ličnih osećanja i emocionalnosti pesnika, hladno i precizno prikazivala opisane predmete iz čovekove okoline, noseći emotivnu uzdržanost i objektivnost. Ono što je ona zapravo ispod svoje „spoljašnje kore“ donela bili su nelagoda i strah – upečatljivo iskustvo savremenog gradskog čoveka, koja se sa temom grada koji proždira svoje stanovnike javlja još kod Momčila Nastasijevića u zbirci Sedam lirskih krugova.
Zbirka koja je pokrenula rasprave u književnoj javnosti
Zbirka je pokrenula rasprave u književnoj javnosti i javne polemike koje su se odnosile na njenu estetsku vrednost. Srpski pisac i književni kritičar Milan Bogdanović oštro je napao Popinu liriku smatrajući je nadrealističkim buncanjem bez smisla. Odbranio ga je kritičar i esejista Zoran Mišić, branilac avangarde, koji je smatrao da njegovi stihovi nisu nadrealistički i iracionalni, već predstavljaju vizije za koje postoji racionalna i logična odgonetka.
Bilo kako bilo, Kora je donela revoluciju u književnost, zahvaljujući kojoj je prekinuto sa poetikom socijalističkog realizma, koji je širio ideju komunizma i zlatnog socijalističkog doba, tako da je njom Popa bitno odredio dalje tokove poezije, stekao svetsku slavu i snažno uticao na mlađe generacije budućih pesnika.
Ona je još po jednom kuriozitetu ostala jedinstvena jer je tri godine kasnije dobila svoj amblem. Naime, od naredne zbirke poezije, Vasko Popa je svakoj dodelio „znamenje“ – pokazaće se da će ih biti ukupno osam, koliko i zbirki pesama.
Kora je tako postala kompletna sa vinjetom koja je nosila motiv sa narodnog ćilima a koju je pesnik nazvao „šapa zveri“. To je bila jedina šara koju je Popa preuzeo a ne sam osmislio, a oslikao je slikar i ilustrator Dušan Ristić, koji je ukrasio sva njegova dela.
Slava i beogradski period
Ovenčan pesničkom slavom, Vaska Popu je Beograd već počeo da prepoznaje i doživljava kao vanvremenskog poetu, biće koje kao da je sletelo u ovaj svet sa druge planete, mudrog sagovornika iz koga pršte humor i dosetke začinine lucidnim sarkazmom i beskrajnim šarmom.
Zaokret u književnosti bio je sasvim vidljiv, posebno posmatrajući njegove jezgrovite, kratke i sažete stihove bez rime i pravopisnih znakova, sa metrikom bliskom narodnoj poeziji koji su podsećali na aforizme i poslovice.
Nepočin-polje
Nepočin-polje
Vrati mi moje krpice
Moje krpice od čistoga sna
Od svilenog osmeha od prugaste slutnje
Od moga čipkastoga tkiva
Godinu dana posle Kore pojavila se nova zbirka poezije neobičnog naslova Nepočin-polje. On je preuzet iz prve zbirke, a svoje poreklo vuče iz narodne književnosti – zagonetke koju je Popa uvrstio u svoju antologiju narodnih umotvorina čija je odgonetka putina. Četiri ciklusa, Igra, Kost kosti, Vrati mi moje krpice i Belutak, u sebi nose već prepoznatljiv jezgrovit i sažet stil stihova.
Znamenje Nepočim-polja predstavlja grčki simbol uroboros, krug unutar koga se nalazi zmija koja u ustima drži sopstveni rep noseći značenje večnosti, i oka – simbola saznanja i poimanja sveta koji nas okružuje.
Iste godine Vasko Popa je postao urednik Izdavačke kuće Nolit, u kojoj je proveo narednih 20 godina.
Sporedno nebo
Sporedno nebo
Zvezde padalice glave sklanjaju
U senke njegovih reči
Kada se pojavila 1956. godine, zbirka pesama Sporedno nebo smatrana je najcelovitije zamišljenom zbirkom pesama naše književnosti. U sedam ciklusa, Zev nad zevovima, Znamenja, Razmirica, Podražavanje sunca, Raskol, Lipa nasred srca i Nebeski prsten, nalazi se po sedam pesama.
Porodični i beogradski život
Vasku Popi kao da su se u to vreme ostvarili snovi. U malom stanu u Bulevaru kralja Aleksandra 26 živeo je sa svojom voljenom suprugom, okružen prijateljima i mladim pesnicima.
Uspravna zemlja
Uspravna zemlja
Tuđe senke ne daju
Munju tvoga mača
U korice da vratim
Godine 1958. pojavila se i četvrta zbirka Uspravna zemlja, koja se mora čitati kao celina. Ona obuhvata deset vekova srpske kulture i sastoji se od ciklusa Hodočašća, Savin izvor, Kosovo polje, Ćele-kula i Povratak u Beograd.
Kasniji rad i antologije
Iste godine objavio je zbirku-antologiju Od zlata jabuka, zatim Urnebesnik i Ponoćno sunce.
Iako je njegova poezija smatrana hermetičnom, Popa je bio jedan od onih pesnika koji je govorio o njoj i objašnjavao je. 1966. u Berlinu održao je predavanje u kom je objasnio svoju poetiku.
Osniva Književnu opštinu Vršac 1972. godine i biblioteku na dopisnicama Slobodno lišće. Postaje dopisni član SANU i jedan od osnivača Vojvođanske akademije nauke i umetnosti.
Objavljuje Vučju so, Kuću nasred druma i Živo meso, a zatim započinje Gvozdeni sad.
Po svedočenjima, voleo je da sedi u beogradskim kafanama „Madera“, „Mažestik“ i „Ekscelzior“, gde je razgovarao o Malarmeu i Rembou.
Smrt i zaostavština
Kada je 1991. godine preminuo, jugoslovenska književnost izgubila je jednog od najprevođenijih pesnika na čak 50 jezika sveta.
Pored njega je do poslednjeg trenutka bila supruga Haša, kojoj je posvećena svaka njegova zbirka.
Posle smrti pronađeni su rukopisi Gvozdeni sad, Lepa varoš V., Ludi Lala i Kalen.
Njegova supruga je 2000. godine sahranjena u njegovoj grobnici u Aleji zaslužnih građana, čime je njihova ljubav simbolično ostala sjedinjena u večnosti.
