U toku našeg boravka u žici nismo imali nikakvog zaklona od sunca i kiše, niti smo imali bilo kakve hrane. Prvu noć smo proveli bez imalo vode, tek nam je u 10 sati ujutro dovezena cisterna mutne vode sa Save do kapije ograde u kojoj smo bili. Oko podne dobili smo po jednu krišku starog hleba i malo davno skuvanog pasulja koji se već bio ukiselio. To nam je bio čitav obrok za taj dan. Narod je bio prisiljen da vrši nuždu u žici. Sećam se da su deca na koju nije imao ko da pazi usled gladi jela čak i ljudski izmet. Nakon nekoliko dana u žici glad je počela da uništava ionako umoran i iznuren narod, a novi zatvorenici su pristizali svakodnevno. U mom, a verujem i u pamćenju drugih koji su tu bili, ostao je prizor deteta koje je sisalo mrtvu majku, koja je malo pre toga umrla.
Ove mučne rečenice izgovorila je Đuja Vukliš, saževši u njih zverstva kosmičkih razmera koje su nad Srbima, Romima i Jevrejima počinjeni u doba Nezavisne države Hrvatske (NDH), u koncentracionom logoru Jasenovac i njegovom najvećem stratištu – Donjoj Gradini.
– U jednom uglu žice bili su ranije ostavljeni izbodeni leševi troje dece, starih otprilike od osam do deset godina, jednog dečaka i dve devojčice. Znam da su im rane od uboda bile ucrvane i da su ih svi zaobilazili zbog smrada. Čuli smo do ljudi koji su ih poznavali da se radi o bratu i dve sestre koji su došli sa majkom, koja je umrla tu u logoru. Nije se znalo šta su skrivili ustašama da ih na taj način usmrte. U takvim uslovima smo proveli skoro mesec dana u žici, bez ikakvog skloništa, sa jednim obrokom na dan i sa malom cisternom prljave i vruće vode iz Save. Svakodnevno je neko umirao, a najgore je bilo deci kojima su umirale majke pa su ostajala prepuštena sama sebi. Iz žice smo mogli videti kako ustaše često odvode manje ili veće grupe ljudi, među kojima i žene i decu, nazad prema vodi. Ustaše su govorile da ih vode skelom na poljoprivredne radove negde prema Mlaki. Obično se takve odvedene grupe nikada više nisu vratile. Među logorašima se čulo da odvedeni negde na drugoj obali kopaju grobnicu onoliku koliko ustaše smatraju da mogu pobiti za jedan dan, a zatim i sami završe u toj grobnici. Kažu da je tu krv ključala iz zemlje – posvedočila je svojevremeno Vukliševa, a ostalo sačuvano u zapisima koji, kao opomena, stoje na sajtu Javne ustanove „Spomen-područje Donja Gradina“.
Među njima je i priča o Lionu Ladislavu koji se, kao trgovac sirovom kožom, nastanio pre Drugog svetskog rata u Vinkovcima, odakle je sa velikom grupom vinkovačkih Jevreja uhapšen u noći 20/21. aprila 1942. i istog dana u stočnim vagonima otpremljen u logor Stara Gradiška. Među njima bili su otac Šandor i majka Katarina, supruga Matilda, sin Zdenko (star dve i po godine), braća Leopold, Maks i Josip, tri sestre, stric Franjo sa sinovima Leonom, Dragom i Slavkom, itd.
– Niko se od njih nije vratio iz logora – piše u jednom od objavljenih zapisa uz opasku da je Lion preživeo rat te je 1948. napustio Jugoslaviju, preselio se u Izrael i sa sobom poveo bratovljevu ženu i sina, kao i kćerku drugog brata.
Svjedočanstvo Jevrejina Josipa Erliha
O ustaškim zločinama u NDH, koji su izazivali čuđenje čak i kod nacista, je svjedočio i Jevrejin Josip Erlih iz sela Koška kod Našica kao jedan od preživjelih jasenovačkih logoraša koji su se domogli slobode u čuvenom proboju nedugo prije oslobođenja logora i sloma ustaške vlasti. Svjedočio je o ogromnom broju Srba kojih su se ustaše prethodno domogle po selima oko Pakraca i iz Požeške kotline.
– Polovina žitelja Kukunjevaca odvedena je u Jablanac na ubijanje. U „Kuli“ su zatekli psihički obolele Srbe iz daruvarskog ili pakračkog zavoda za umobolne i koje su ili otrovali hranom ili pobili. Narednih dana, broj Srba dovođenih u logor bivao je sve veći, pa su pristigli i oni sa područja Kozare. Emocionalni šok za Josipa bio je kada je video da u dvorištu, od ogromnog broja jevrejskih i srpskih žena i dece, nema nikog, pa ni njegovih rođaka, koje su ustaše odvele u nepoznatom pravcu. Kasnije je saznao da su svi završili u Jablancu. Još se sjećao i dolaska pedesetak srpskih sremskih seljaka, uhvaćenih na Fruškoj gori, koje su ustaše kategorisale kao navodne partizane i koje su najprije smjestili u jednu prostoriju, da bi ih nekoliko dana kasnije vezali žicom i naočigled svih ostalih logoraša postavili na stratište kraj zida ustaške bolnice i pokosili ih mitraljezom. Naredili su zatim da se pobijeni pokopaju iako su neki davali znake života i molili da ih ne ukopaju žive – stoji u tom svjedočanstvu.
Logor Jasenovac, kao sistem logora, bio je najveći koncentracioni i logor smrti na prostoru Kraljevine Jugoslavije za vrijeme Drugog svjetskom rata. Smrt se, od 1941. do 1945, pojavljivala u mnogobrojnim oblicima. Ustaše su bile nemilosrdne – zatvorenike su klali posebno oblikovanim noževima ili su ih ubijale sjekirama, maljevima i čekićima, streljani ili vješani po drveću ili banderama. Neki su živi spaljivani u usijanim pećima, kuvani u kazanima ili davljeni u reci Savi.
Ljudima su zabadane igle u oči, žive ih drali, odsijecali noseve, uši i jezike, silovali i mučili na stotine drugih načina.
– Ustaše su, prosto rečeno – u koncentracionim logorima u Jasenovcu i Staroj Gradiški prevazišli sve ono što čak ni najbolesniji um nije mogao da zamisli i sprovede, po pitanju brutalnosti sa kojom su ljudi ubijani – piše u jednom od opisa tog logora smrti čijim su užasima bili zapanjeni čak i nacistički generali.
Preživjeli logoraši pokušali su 22. aprila 1945. u očajničkom jurišu na stražare da se dokopaju slobode, ali je u tome uspjelo samo 169 od njih 1.073.
Ove godine navršava se 81. godina od proboja posljednje grupe jasenovačkih logoraša.
Uništavanje dokaza
U najvećoj „fabrici smrti“, formiranoj po viziji jednog od najvećih ratnih zločinaca tog doba Maksa Luburića koji je bio i prvi komandant logora, ustaše su ubile stotine hiljada mahom Srba, Jevreja i Roma, piše Glas Srpske.
Logor su uništile ustaše aprila 1945. godine da bi sakrile svoje zločine.
Spomen-područje Donja Gradina, na teritoriji Srpske, čuva uspomenu na 700.000 žrtava logora Jasenovac i najvećeg stratišta u Donjoj Gradini.
Prema podacima Zemaljske komisije Hrvatske za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača iz 1945. godine broj žrtava logora kreće se oko 500.000 do 600.000 sa naglaskom da se tačan broj žrtava nikad neće moći utvrditi zbog toga što je mnoge žrtve „progutala“ Paćilijeva peć, mnoge je odnela reka Sava.
Istraživanja vršena 60-ih i 70-ih godina prošlog veka dala su podatke prema kojima je u sistemu logora Jasenovac ubijeno 700.000 ljudi, od toga 500.000 Srba, 33.000 Jevreja, 40.000 Roma, 127.000 antifašista. Od toga je 20.000 bilo dece za koje su bili formirani i posebni logori.
