Proglašenje hatišerifa sultana Mahmuda II na Tašmajdanu 1830. godine predstavlja jedan od ključnih trenutaka u modernoj srpskoj istoriji. Ovaj akt, donet uz snažnu diplomatsku podršku Rusije, označio je prelomnu tačku u dugogodišnjoj borbi srpskog naroda za političku samostalnost, ekonomski napredak i versku slobodu.
U prisustvu kneza Miloša Obrenovića i beogradskog paše javno je pročitan dokument koji je Srbiju uzdigao do statusa autonomne kneževine u okviru Osmanskog carstva, postavivši temelje buduće državnosti.
Sloboda vere i nova crkvena organizacija
Jedna od najvažnijih odredaba hatišerifa bila je priznavanje pune slobode veroispovesti. Srbima je omogućeno da sami biraju mitropolita i episkope, što je bio krupan korak ka crkvenoj nezavisnosti. Već naredne godine za mitropolita beogradskog biće izabran Melentije Pavlović, prvi Srbin na toj poziciji posle vekova grčke dominacije.
Politička autonomija i nasledno kneževsko dostojanstvo
Hatišerif je potvrdio Miloša Obrenovića kao naslednog kneza Srbije, čime je Obrenovićima priznata dinastička legitimacija. Srbija je zadržala obavezu formalne vazalnosti Porti, ali je unutrašnja uprava prešla u ruke kneza i srpskog Saveta, čiji su članovi bili doživotni. Srpsko zakonodavstvo, sudovi i izvršna vlast postali su unutrašnje srpsko pitanje, što je suštinski značilo političku samostalnost unutar carstva.
Preuređenje uprave i ekonomska sloboda
Dokument je garantovao pravo Srba da podižu škole, crkve i manastire, da slobodno trguju i da u Carigradu imaju svog diplomatskog predstavnika (kapućehaju). Sve dotadašnje različite dažbine objedinjene su u jedan poreski sistem, što je uredilo finansije i stvorilo preduslove za razvoj privrede. Srbija je, kao pretežno agrarna zemlja, dobila i dugo očekivano rešenje agrarnog pitanja.
Ukidanje spahijskog sistema i odlazak Turaka
Najopasnije i najosetljivije pitanje bilo je iseljenje muslimanskog stanovništva i ukidanje feudalnih odnosa. Hatišerifom je određeno da Turci mogu živeti samo u gradskim garnizonima, dok se ostali moraju iseliti ili prodati svoja imanja Srbima.
Na taj način je okončan spahijski sistem, a srpski seljaci postali su vlasnici zemlje koju su vekovima obrađivali. Ova promena imala je ogroman uticaj na ekonomsku emancipaciju Srbije.
Iako su osmanske vlasti u početku odugovlačile primenu hatišerifa, knez Miloš je veštom diplomatijom i posredovanjem Rusije uspeo da ubrza proces. Turci su, pod političkim pritiskom i usled bojazni da će ostati bez nadoknade, počeli da prodaju imanja i napuštaju srpske nahije. To je omogućilo da se Srbija ekonomski osamostali i da započne sveukupni razvoj.
Novi okvir za državni razvoj
Pored slobode trgovine u celom carstvu, Srbiji je priznato i pravo da drži sopstvenu vojsku, što je imalo presudan značaj za očuvanje unutrašnjeg poretka. Od turskih tvrđava zadržano je samo šest, dok su ostale morale biti porušene.
Time je broj turskih uporišta sveden na minimum, što je bio veliki korak ka konačnom oslobođenju.
Temelj na kome je izgrađena moderna Srbija
Hatišerif iz 1830. godine nije bio tek diplomatski dokument, već temelj na kome je izgrađena moderna Srbija. On je Srbiji obezbedio versku i ekonomsku slobodu, političku autonomiju, uređenu upravu i početak konačnog oslobođenja od osmanske vlasti.
Priznavanje naslednog kneževskog dostojanstva, ukidanje spahiluka i odlazak turskog stanovništva označili su novu etapu u nacionalnom razvoju, dok je agrarna reforma dala snažan podstrek privredi. Time je Srbija zakoračila u period dubokih promena, iz koga će, u decenijama koje slede, izrasti u samostalnu i modernu državu.
