Istorija je prepuna nerazjašnjenih misterioznih događaja koji decenijama ili čak vekovima bude i podstiču maštu posmatrača širom sveta. Primera je mnogo. Ipak, misterija svih misterija, bar kad je reč o politici, jeste atentat na 35. američkog predsednika Džona Ficdžeralda Kenedija (DŽFK-a), koji se dogodio 22. novembra 1963. tokom predsednikove zvanične posete Dalasu u saveznoj državi Teksas.
Do danas sam događaj nije u potpunosti razjašnjen, a još veći su upitnici oko toga ko su mogući stvarni naredbodavci atentata koji je promenio Ameriku.
Vladavina DŽFK-a
Džon F. Kenedi postao je predsednik Sjedinjenih Američkih Država u januaru 1961. kao najmlađi izabrani predsednik u istoriji zemlje (43 godine), noseći sa sobom viziju optimizma i korenitih promena. Njegova inauguracija i mandat simbolizovali su početak novog perioda u američkoj politici, poznatog kao „Nova granica“ (New Frontier). Tačnije, nova politika podrazumevala je ambiciozne planove za poboljšanje ekonomije, borbu protiv siromaštva i rasne diskriminacije, istraživanje svemira i efikasniji nastup SAD u Hladnom ratu protiv Istočnog bloka. Period vladavine DŽFK-a, pored nade u bolje sutra, bio je obeležen i žestokim političkim i društvenim podelama.
Na spoljnopolitičkom planu, početkom 1960-ih, Hladni rat SAD i Sovjetskog Saveza dominirao je geopolitikom. Rivalstvo dve supersile bilo je prisutno u svakom aspektu međunarodnih odnosa, od trke u naoružanju do istraživanja svemira. Na početku mandata, u proleće 1961, Kenedi je podržao invaziju CIA i kubanskih emigranata u Zalivu svinja, koja je imala za cilj da svrgne levičarski režim Fidela Kastra na Kubi, ali se dogodio potpuni fijasko i Kuba je ostala komunistička. Kenedi, iako je odobrio invaziju koja je osmišljena za vreme prethodne administracije Dvajta Ajzenhauera i direktora CIA Alena Dalesa, nije dozvolio upotrebu američkih vazdušnih i pomorskih snaga, što su predlagali oficiri CIA.
Zbog toga su Kubanske revolucionarne oružane snage (FRD) za tri dana prilično lako porazile invazione trupe. DŽFK je sumnjao u uspešnost invazije i zato se dugo premišljao da li da je odobri – sve do marta. Izvedba Operacije Pluton (kako se službeno zvala) u aprilu bila je manjkava.
Geopolitički izazovi
Sledeće, 1962. godine, dogodila se čuvena Kubanska raketna kriza – najkritičniji trenutak Hladnog rata, kada je svet došao na rub nuklearnog sukoba. Kenedi je pokazao izuzetnu diplomatiju i razumnost u krizi, čime je stekao međunarodni ugled, ali i neprijateljstvo u vojnim i obaveštajnim krugovima koji su zagovarali oštriji pristup prema Sovjetskom Savezu i Kubi. Kenedijeva možda najveća spoljnopolitička greška bilo je uvlačenje SAD u rat u Vijetnamu, odnosno njegova odluka iz 1961. da poveća broj vojnih savetnika u toj državi.
Tako je Amerika uvučena u jedan od najkontroverznijih i najskupljih ratova u svojoj istoriji. Do kraja 1961, broj američkih vojnih savetnika porastao je na oko 3.200, a do kraja Kenedijevog mandata, krajem 1963, broj savetnika dostigao je više od 16.000. Iako formalno nisu bile raspoređene borbene trupe, savetnici su igrali ključnu ulogu u obuci Južnoevijetnamske vojske (ARVN) i pružanju taktičke podrške na terenu.
Vizionarske ideje
Kada je reč o unutrašnjoj američkoj politici, Kenedi je nasledio državu koja je prolazila kroz značajne društvene promene, koje su retko koga ostavljale ravnodušnim. Pokret za građanska prava, predvođen liderima poput Martina Lutera Kinga Mlađeg, bio je u punom zamahu, izazivajući duboke podele između severnih i južnih država. Kenedijev stav prema građanskim pravima crnačkog stanovništva bio je složen. Iako je podržavao ravnopravnost i integraciju Afroamerikanaca, njegova administracija je u početku bila oprezna i želela je da izbegne sukobljavanje sa belim južnjačkim konzervativcima koji su se protivili promenama.
Ipak, 1963. godine Kenedi je javno stao u odbranu građanskih prava, nazvavši njihovo ostvarivanje moralnim i ustavnim pitanjem, čime je dodatno polarizovao naciju, ali i učvrstio svoj položaj kao predvodnika društvenih reformi. U svom obraćanju naciji 11. juna 1963, Kenedi je snažno podržao građanska prava i jednakost svih ljudi. „Ova nacija je osnovana od ljudi različitih naroda i porekla. Osnovana je na principu da su svi ljudi stvoreni jednaki. Ovo je vreme da delujemo u ime pravde, jednakosti i poštenja za sve ljude.“
Na ekonomskom planu, DŽFK je sprovodio smanjenje poreza uz veća ulaganja u infrastrukturu, obrazovanje i istraživanje.
Njegovi planovi uključivali su vizionarske projekte poput programa Apolo, koji je imao za cilj slanje čoveka na Mesec i predstavljao je važan deo hladnoratovskog rivalstva između Sjedinjenih Država i Sovjetskog Saveza. U govoru održanom 12. septembra 1962. na Univerzitetu Rajs u Hjustonu, Kenedi je istakao ambiciju SAD da postanu lider u svemirskoj trci: „Odlučili smo da odemo na Mesec u ovoj deceniji i da učinimo druge stvari, ne zato što su lake, već zato što su teške.“
Program Apolo nije bio samo tehnički poduhvat već i simbol američke inovacije, odlučnosti i sposobnosti da ujedini naciju oko zajedničkog cilja. Kenedijeva vizija ostvarena je 20. jula 1969, kada je Apolo 11 sleteo na Mesec — trenutak koji je definisao jednu epohu i ostavio trajno nasleđe Kenedija, iako se dogodio skoro šest godina posle njegove smrti
Prijatelj naroda, a neprijatelj elita
Uprkos svim manjkavostima, Kenedi je bio veoma popularan među prosečnim Amerikancima. Više od konkretnih politika, obični ljudi bili su očarani njegovim inspirativnim govorima, mladošću i idejama koje su promovisale jednakost, ljudska prava i opšte promene. Utisak nekonvencionalnog „narodnog“ političara pojačavala je i prva dama, Žaklina Kenedi, koja je bila simbol stila i otmenosti nove Amerike.
Iako su ga narodne mase volele, DŽFK je u svom kratkom mandatu stekao i brojne neprijatelje. Pored logičnih spoljnih protivnika kao što su komunističke države Sovjetski Savez i Kuba, stekao je i moćne domaće neprijatelje. Najznačajniji među njima bili su Američka Centralna obaveštajna agencija (CIA), vojno-industrijski kompleks i američka mafija. Svi oni se često pominju kao potencijalni naručioci i stvarni organizatori atentata na DŽFK-a.
Neprijatelj CIA-e
Kenedi je bio veoma zabrinut zbog rastuće moći CIA-e u spoljnoj politici, koja je postala „država u državi“, i želeo je da ograniči njen uticaj. Smatrao je da je tajna agencija postala suviše nezavisna, često donoseći odluke koje nisu bile usklađene sa politikom njegove administracije. Osim toga, DŽFK je bio svestan da CIA ponekad deluje po sopstvenim interesima, mimo kontrole Bele kuće i Kongresa, što je smatrao potencijalnom pretnjom demokratskom nadzoru i američkoj demokratiji u celini.
Posle debakla u Zalivu svinja 1961, koji je inicirala CIA, Kenedi je rešio da preduzme korake kako bi ograničio njenu moć i uticaj na američku spoljnu politiku. Razmatrao je mogućnost smanjenja njenog obima delovanja ili čak stvaranja nove agencije koja bi nadgledala obaveštajne operacije.
Neprijatelj vojno-industrijskog kompleksa
Sličan odnos je imao i prema vojno-industrijskom kompleksu (Pentagon i kompanije vojne industrije), kojem su odgovarali spoljni ratovi u koje je Amerika bila uvučena direktno ili indirektno. Vojno-industrijski kompleks imao je sopstvene interese u vođenju ratova i održavanju visokog vojnog budžeta SAD. Vojni lobi je imao snažan uticaj na američku spoljnu politiku, često gurajući zemlju u vojne intervencije ili eskalaciju sukoba, uključujući i Vijetnam.
Iako je Kenedi u početku podržavao angažman SAD u Vijetnamu, postoje dokazi da je nameravao da smanji američko prisustvo. Prema nekim izvorima, planirao je povlačenje dela američkih trupa, što je izazvalo ozbiljne trzavice u njegovoj administraciji, posebno sa vojnim oficirima i nekim ključnim savetnicima. Lobisti vojno-industrijskog kompleksa zagovarali su dalje uplitanje SAD u vijetnamski rat, iz strateških i ekonomskih interesa.
Neprijatelj mafije
Postoje teorije da je američka mafija pomogla dolazak DŽFK-a na vlast tako što je uticala na neizvesne predsedničke izbore 1960. Izbori su bili veoma tesni između demokrata DŽFK-a i njegovog republikanskog suparnika Ričarda Niksona, i svaki glas je bio važan, posebno u „kliznim“ državama poput Zapadne Virdžinije (gde je DŽFK pobedio sa oko 45.000 glasova) i Ilinoisa (razlika oko 9.000 glasova u korist DŽFK-a).
Postoje tvrdnje da je Džo Kenedi, otac Džona Kenedija, koristio svoje veze sa mafijom kako bi obezbedio pobedu sinu u ključnim državama. Dobro su poznate glasine o povezanosti Kenedijeve kampanje sa mafijaškim bosovima poput Sama Đankane iz Čikaga, koji je navodno uticao na sindikate i lokalne vlasti da obezbede glasove za Kenedija. Iako ove tvrdnje nikada nisu u potpunosti dokazane, dodatno su podstakle priče o dvosmislenom odnosu porodice Kenedi sa organizovanim kriminalom, piše Geopolitika.
Uprkos navodnim vezama tokom kampanje, kada je DŽFK postao predsednik, njegova administracija zauzela je izuzetno oštar stav prema mafiji, posebno kroz delovanje Roberta F. Kenedija (RFK), koji je postao državni tužilac 1961. godine. RFK je sproveo jednu od najagresivnijih kampanja protiv organizovanog kriminala u istoriji SAD.
Osnovao je posebne istražne odbore za borbu protiv mafije, povećao broj krivičnih gonjenja i usmerio se na istaknute mafijaše poput Džimija Hofe i bosova u Njujorku, Čikagu i Nju Orleansu. Pod njegovim vođstvom, Ministarstvo pravde je targetiralo mafiju kao jedan od glavnih prioriteta federalne vlade. Broj krivičnih postupaka više se nego udvostručio, a mafijaški lideri koji su ranije uživali gotovo potpunu zaštitu našli su se pod ogromnim pritiskom.
Mnogi mafijaši, poput Sama Đankane, smatrali su to izdajom nakon što su, navodno, pomogli Kenedijevoj porodici. Stoga nije čudno što se mafija često pominje među potencijalnim organizatorima atentata.
