Srpska srednjovekovna istorija pamti niz izuzetnih žena koje su, pored vladara, ostavile dubok trag u političkom, duhovnom i kulturnom životu našeg naroda. Među njima posebno mesto zauzima Jelena Balšić, kćer kneza Lazara Hrebeljanovića i kneginje Milice Hrebeljanović, potomkinje svetorodne loze Nemanjića, dinastije koja je vekovima utemeljivala srpsku državnost.
Rođena između 1366. i 1371. godine kao treća kćer u vladarskoj porodici, Jelena je odrastala na dvoru u Kruševcu, tadašnjoj srpskoj prestonici. Uz sestre Maru, Draganu, Teodoru i Oliveru, kao i braću – despota Stefana Lazarevića i Vuka – sticala je visoko obrazovanje. Na njeno duhovno i intelektualno sazrevanje snažan uticaj imala je učena monahinja Jefimija, koja je živela na dvoru njene majke.
Vladarka u burnim vremenima
Jelena se 1386. ili 1387. godine udala za zetskog gospodara Đurđa II Stracimirovića Balšića, sa kojim je dobila sina Balšu III. Posle muževljeve smrti 1403. godine, preuzela je upravu nad zemljom i time stala u red srpskih žena-vladarki, poput kraljice Jelene Anžujske, carice Jelene i kneginje Milice.
Njena vladavina bila je obeležena ratom protiv Mletačke republike (1405–1409), u nastojanju da Zeti vrati Skadar i Drivast. Za njeno i Balšino izručenje Mlečani su nudili nagradu od čak 2.000 dukata. Ipak, Jelena je pokazala izuzetnu hrabrost i odlučnost – na pregovore u Veneciju otišla je sama, ne želeći da sina izlaže opasnosti. Mir je sklopljen u oktobru 1409. godine.
Drugi put se udala 1411. godine za bosanskog vojvodu Sandalja Hranića, jednog od najmoćnijih velikaša svoga vremena. Nakon njegove smrti 1435. godine, a pošto je već 1421. izgubila i sina Balšu, Jelena se povukla na ostrvo Goricu (Bešku) na Skadarskom jezeru. Tu je podigla manastir i posvetila se duhovnom životu.
Duhovno središte i Gorički zbornik
Poslednje godine života, od 1435. do 1443, provela je u svojoj zadužbini, baveći se monaštvom i proučavanjem religiozne literature. Iako nije pouzdano utvrđeno da li je primila monaški čin, izvesno je da je živela duboko u duhu pravoslavne pobožnosti.
Posebno mesto u istoriji srpske književnosti Jelena Balšić zauzima zahvaljujući prepisci sa svojim duhovnikom Nikonom Jerusalimcem, sačuvanoj u rukopisnom Goričkom zborniku iz 1441/42. godine, koji se danas čuva u Arhivu Srpske akademije nauka i umetnosti. Zbornik je nastao po njenoj želji i predstavlja svojevrsnu srednjovekovnu enciklopediju, u kojoj su sabrani tekstovi iz geografije, kosmografije, žitija, monaških pravila i duhovnih pouka.
Od tri Jelenine poslanice, u celini je sačuvana jedna – „Otpisanije bogoljubno“. U njoj se ona obraća Nikonu sa poverenjem i duhovnom zrelošću, razmatrajući pitanja monaškog ustrojstva, milostinje, poštovanja ikona i krsta, kao i mnoga druga teološka pitanja. Njena pisma svedoče o izuzetnoj obrazovanosti i širini duhovnih interesovanja.
Iz testamenta koji je sačinila 1442. godine vidi se da je posedovala biblioteku, što dodatno potvrđuje njenu kulturnu uzvišenost.
Ktitorska delatnost i duhovno nasleđe
O Jeleninom ktitorstvu svedoči natpis iz 1440. godine nad portalom manastira na Gorici, posvećenog Presvetoj Bogorodici, gde je i sahranjena početkom 1443. godine. Po predanju, bila je ktitorka i drugih hramova u oblasti Skadarskog jezera i Zete.
Iako je želela da počiva u Dubrovniku, nije dobila dozvolu da u gradu podigne pravoslavnu crkvu. Svoj večni mir našla je u sopstvenoj zadužbini, među zidinama koje je sama podigla.
Svojom političkom mudrošću, ktitorskom delatnošću i književnim radom, Jelena Balšić ostaje dostojna naslednica svetorodne loze i jedna od najznačajnijih žena srpskog srednjeg veka – primer kako se vera, znanje i državnička odgovornost mogu sjediniti u jednoj ličnosti.
