Na današnji dan, 1. juna 1198. godine, romejski (vizantijski) car Aleksije III Anđeo dao je zvaničnu dozvolu srpskom velikom županu Stefanu Nemanji i njegovom sinu, monahu Savi, da na ruševinama starog Hilandariona podignu novi manastir Svete Gore. Ovaj prelomni istorijski trenutak označio je početak izgradnje i utemeljenja manastira Hilandar, koji će kroz vekove izrasti u jedan od četiri najveća i najlepša svetogorska manastira, te postati najvažnije duhovničko, kulturno i prosvetiteljsko središte srpskog naroda.
Koreni i prvobitni grčki manastir
Iako se Hilandar vezuje za srpsku istoriju, njegovi počeci sežu dublje u prošlost. Manastir spada među najstarija znamenja na Svetoj Gori, a njegovo ime podstiče od reči helandion – vrste vizantijskog teretnog broda. Naziv nije nastao zbog izgleda same građevine, već po njenom osnivaču, monahu koji je u svetovnom životu bio kapetan ili graditelj takvih brodova, zbog čega su ga zvali helandar. Pokušaji da se ime izvede iz izraza hiljes andres (hiljadu ljudi) smatraju se nautimeljenim i detinjastim.
Istorijski tragovi pokazuju da je na ovom mestu krajem X veka postojao grčki manastir, čiji je osnivač najverovatnije bio Georgije Helandar, pisac jedne zvanične svetogorske isprave. Na aktu iz 1015. godine Sveta Gora beleži potpis igumana Jevstatija iz „Helanda…”, što ukazuje na postojanje manastira u tom periodu. Hilandar je neprekidno postojao oko dva veka bez posebnog isticanja, a 1141. godine dokumentovano je da ga je zastupao monah Simeon.
Put Svetoga Save i Simeona ka Svetoj Gori
Krajem XII veka monaški život počinje snažno da privlači Srbe, čemu su doprineli i grčki kaluđeri koji su došli u Srbiju u pratnji Jevdokije, kćeri budućeg cara Aleksija III Anđela i supruge srpskog kraljevića Stefana. Ovi prosvetitelji su inspirisali Namanjinog najmlađeg sina Rastka da 1193. godine napusti dvor i ode na Svetu Goru, gde se u manastiru Pantelejmonu zamonašio pod imenom Sava, uspešno izbegavši poteru koju je otac poslao za njim.
Nakon boravka u Vatopedu, Sava dobija keliju u Kareji, gde mu se kasnije pridružuje i otac, veliki župan Stefan Nemanja, koji se prethodno odrekao prestola i postao monah Simeon u Studenici.
Obnova i utemeljenje srpskog manastira
Kako je broj srpskih kaluđera rastao, pojavila se želja za sopstvenim manastirom. Srbi su prvobitno tražili od cara Aleksija da se Hilandar dodeli Vatopedu kako bi se tamo naselili, ali su se svetogorski prot Gerasim i igumani manjih manastira pobunili protiv širenja velikih manastira na uštrb manjih. Car je tada odlučio da srpskim plemićima dodeli Hilandar kao potpuno nezavisan manastir u kojem mogu primati svoje zemljake, baš kao što su svoja nezavisna sedišta imali Gruzijci (Iviron) i Amalfićani. Iz ove carske odredbe jasno se vidi da su krajem XII veka na Svetoj Gori samo dva manastira bila u rukama negrka, dok su se Pantelejmon i Zograf tada još uvek smatrali grčkim kućama.
Konačno, rimski (vizantijski) car Aleksije Anđeo je 1. juna 1198. godine izdao zvaničnu dozvolu Stefanu Nemanji i monahu Savi da na ruševinama starog Hilandariona podignu novi manastir. Veza sa matičnim Vatopedom ostala je trajna i do danas se tradicionalno neguje kroz običaj da na prazničnim službama predstavnik jednog manastira bude glavni služeći u drugom.
Ustrojstvo manastira definisao je Sveti Sava kroz Hilandarski tipik, pisan po uzoru na carigradski manastir Bogorodice Dobrotvorke. On je uveo administrativnu novinu: postavljanje igumana za duhovne poslove i ekonoma za poslovna pitanja, s tim da ekonom preuzima mesto igumana nakon njegove smrti.
Razvoj, iskušenja i trajni značaj
Simeon je preminuo 1200. godine, a Sava je šest godina kasnije preneo njegove mošti u Studenicu. Iako se vraćao na Svetu Goru, Sava je zbog mirenja zavađene braće i uspostavljanja srpske crkvene organizacije trajno otišao u domovinu, gde je 1219. godine posvećen za prvog srpskog arhiepiskopa.
Broj monaha u Hilandaru je neprekidno rastao zbog čega su mu pripajana manja monaška staništa (Zig, Vasilije Veliki, Kumica…). Manastir je dobijao veliku materijalnu pomoć od vizantijskih careva iz dinastije Paleologa, srpskih vladara Milutina i Dušana, kao i od Mare Branković, žene sultana Murata, čiji su doprinosi od 1430. do kraja XV veka omogućili da manastir ostane pun srpskih monaha i prebrodi štete od gusarskih upada. I pod turskim pritiscima, Hilandar je zadržao visok status, o čemu svedoče poreski dokumenti na kojima je njegov potpis bio treći, odmah iza Velike Lavre i Vatopeda.
Geografski položaj i izgled
Manastir je smešten u šumovitoj dolini na severoistočnom delu Atonskog poluostrva. Od najbližeg pristaništa (nedaleko od esfigmenskog) peške se stiže za oko 45 minuta, dok vožnja brodom od Jerisosa traje sat i po. Od manastira Zograf udaljen je dva, a od sedišta Kareje šest sati hoda. Posmatran spolja, ima izgled moćnog srednjovekovnog utvrđenja, opasan bedemima visokim i do 30 metara, koji su ga štitili kroz vekove.
Danas je Hilandar na četvrtom mestu u hijerarhiji Svete Gore. On predstavlja riznicu neprocenjivog kulturno-istorijskog i umetničkog blaga i vekovno je središte i rasadnik srpske duhovnosti. Kao ključni duhovni centar, školovao je monahe koji su postajali srpski episkopi, patrijarsi, pisci i prosvetitelji, čija su izvorna i prevedena dela trajno uticala na razvoj društva i podizanje intelektualnog nivoa srpskog naroda.
