Masakr u Drakuliću, Šargovcu i Motikama je masovno pogubljenje srpskih civila koje su počinile hrvatske ustaše 7. februara 1942. godine. Ustaše su tog dana ubile više od 2300 srpskih civila, od kojih 551 dete, među kojima su i 52 đaka koja su ubijena u osnovnoj školi Đura Jakšić, u Šargovcu. Ovaj zločin kod Banjaluke jedan je od najmonstruoznijih u ljudskoj istoriji. Ubijeni su prvo Srbi koji su radili u rudniku Rakovac, a nakon toga pokolj je nastavljen u banjalučkim naseljima Drakulić, Šargovac i Motike.
Zločin u ovim naseljima predstavlja najveći hrvatski pokolj u samo jednom danu ne računajući velike sisteme za uništavanje Srba, poput logora Gospić – Jadovno – Pag (1941) i Jasenovac (1941—1945).
Nakon rata nadležne komisije (zemaljska, okružna, sreska) nisu uspele identifikovati imena pripadnika Poglavnikove tjelesne bojne koji su počinili ovaj zločin. Poznata su samo imena nadporučnika Josipa Mišlova i kapetana Nikole Zelića, koja su već bila dostupna iz dokumenata NDH. Niko od njih nije osuđen. Za zločin su odgovarali samo Miroslav Filipović, Viktor Gutić i još nekoliko lokalnih saučesnika.
Pozadina
Grad Banja Luka se u tom periodu nalazio u središtu zločinačke Nezavisne Države Hrvatske, na čijem čelu je bio Ante Pavelić. Program NDH, koji je formulisao Mile Budak, bio je da se očisti Hrvatska od Srba „ubijanjem jedne trećine, proterivanjem druge trećine i asimiliranjem preostale trećine”. Hrvatske vlasti u Banjoj Luci i okolini već su od aprila 1941. započele nasilje nad Srbima, koje je poprimilo sva obeležja genocida.
U organizacionoj strukturi vlasti Hrvatske u Banjoj Luci i okolini glavnu reč je imao Viktor Gutić. On se od aprila 1941. godine, kada je uspostavljena hrvatska vlast u ovim krajevima, nalazio na čelu štaba (štaba) za Bosansku Krajinu, a bio je i „likvidator bivše Vrbaske banovine”.
Tadašnji biskup banjolučki Jozo Garić, davao je snažnu podršku stožerniku Gutiću i njegovoj politici, pomažući prevođenje pravoslavnih Srba na rimokatolicizam.
Već u prvim danima po preuzimanju vlasti izdate su naredbe i zabrane koje su se odnosile samo na Srbe i Jevreje. Neke od njih bile su: zabrana kretanja na ulici od 21.00 do 6.00 ujutro, zabrana napuštanja grada bez specijalne dozvole, konfiskovanje imovine, zabrana ulaska u ugostiteljske objekte, naređenje o zameni ćiriličnih natpisa latiničnim itd. U Banjoj Luci je pre Drugog svetskog rata živelo oko 400 Jevreja. Pod hrvatskom vlašću svi oni su morali napustiti Banju Luku. Rat je preživelo oko 150 banjolučkih Jevreja, ali ih se u grad do 15. novembra 1945. vratilo samo 24.
Dana 1. maja 1941. Potpredsjedništvo Vlade NDH, na čelu sa Osmanom Kulenovićem, preseljeno je iz Zagreba u Banju Luku. Nakon toga Gutić je potpisao naredbu da se svi Srbi i Jevreji u Banjoj Luci moraju iseliti u roku od 24 sata iz svojih stanova u blizini zgrade bivše Banske uprave, u kojoj je bilo sedište Ustaškog štaba, i u blizini zgrade Hipotekarne banke, u kojoj je bilo Potpredsjedništvo Vlade NDH.
Hrvatske vlasti uputile su opomenu episkopu Platonu (Jovanoviću), koji je bio na čelu Banjalučke eparhije Srpske pravoslavne crkve, da u roku od pet dana napusti „hrvatske krajeve” i odseli iz Banje Luke. Ta mera važila je i za sve ostale Srbe u Banjoj Luci, koji su bili rodom iz Srbije i Crne Gore. S obzirom na to da episkop Platon nije želeo da napusti svoje sveštenstvo i vernike, imajući i jemstvo biskupa Joze Garića, bio je uhapšen 5. maja 1941, zajedno sa protojerejom Dušanom Subotićem. Obojica su svirepo mučeni, a zatim ubijeni i bačeni u reku Vrbanju.
Krajem maja 1941. iz Vrbasa i Vrbanje izvađeni su leševi 58 ubijenih Srba. Od tri hrama Srpske pravoslavne crkve u Banjoj Luci, dva su srušena, uključujući i Sabornu crkvu, a jedan je pretvoren u grko-katoličku crkvu. Jevrejska sinagoga pretvorena je u javnu kuću.
Dana 6. maja 1941. u Banjoj Luci je uhapšeno još 13 uglednih Srba: trgovaca, sudija, profesora, sveštenika i zanatlija. Oni su zatvoreni u tadašnjem gradskom zatvoru poznatom pod nazivom „Crna kuća”. Hapšenja su nastavljena i narednih dana, a trojica Srba streljani su 12. maja 1941. u Zvečaju kod Banje Luke, a potom su njihova tela obešena u Krupi na Vrbasu.
Analiza policijskih i sudskih dokumenata NDH iz Banje Luke pokazuje da su optužbe protiv Srba bile stereotipne, da su nastajale na osnovu denuncijacija i da su bile samo formalno pokriće kaznenom suđenju po kratkom postupku.
U prvoj polovini juna 1941. četvoro Srba izvedeno je iz Crne kuće i ubijeno. Jedan izveštaj navodi da su iz Crne kuće skoro svaku noć izvođeni Srbi i, po Gutićevom usmenom naređenju, izvan Banje Luke „zverski mučeni, ubijani i bacani u Vrbas”.
Dana 8. juna 1941. naređeno je da svi srpski mladići, tj. „grko-istočnjaci”, moraju da idu na prinudni rad u trajanju od šest meseci, bez prava na ikakvu platu. Početkom narednog meseca uhapšeno je oko 500 porodica, a na njihove kuće i stanove stavljen je natpis „Svojina hrvatske države”. Od svih uhapšenih oduzeti su novac i dragocenosti. Krajem meseca jula ustaško redarstvo u Banjoj Luci sačinilo je spisak od 40 Jevreja koji će biti transportovani u logor. Nakon toga uhapšen je veliki broj uglednih Srba u Banjoj Luci, a 16. avgusta 1941. streljale su njih osam.
Tokom jeseni 1941. stradalo je srpsko stanovništvo prigradskog naselja Rebrovac. Ustaše su 19. decembra 1941. ubile 43 Srba u Velikom Blaškom, a u Čelincu su na Božić 7. januara 1942. ubili sve Srbe u čijim kućama su videli da gori božićna sveća. Hrvatski komandant u Banjoj Luci zahtevao je 12. januara 1942. da 88 Srba, zatvorenih u gradu, bude sprovedeno u Jasenovac.
Nemački general Fortner, komandant 718. divizije, čiji se štab nalazio u Banjoj Luci, suprotstavljao se Gutićevim akcijama protiv Srba, jer je to jačalo srpski ustanički pokret u Bosanskoj Krajini. Krajem jula 1941. došlo je do otvorenih svađa između Fortnera i Gutića, a nemački general pretio je da će zatvoriti Gutića i njegove saradnike. Zbog toga je Pavelić bio primoran da Gutića povuče iz Banje Luke i da ga 25. avgusta 1941. postavi na višu funkciju u Ministarstvo unutrašnjih poslova NDH u Zagrebu. Umesto nega, na čelo Ustaškog štaba u Banjoj Luci 17. septembra 1941. postavljen je poručnik Mirko Beljan.
Masakr
Dana 7. januara 1942. nemačke vojne jedinice su napustile Banju Luku zbog učešća u operacijama protiv srpskih ustaničkih odreda u istočnoj Bosni. Sredinom januara je na inicijativu Viktora Gutića u Banju Luku iz Zagreba doveden Poglavnikov telesni bataljon (bojna), koju su pretežno činili Hrvati iz Hercegovine na čelu sa kapetanom (satnikom) Nikolom Zelićem.
Na čelu Velike župe Sana i Luka u periodu od jula 1941. do početka aprila 1942. bio je veliki župan Ladislav Aleman, bivši austrougraski oficir. On je u svom izveštaju potpredsedniku Vlade Džaferu Kulenoviću, koji mu je uputio 11. februara 1942, opisao stanje u Banjoj Luci tih dana. U izveštaju se navodi da su postupci ustaške bojne prilikom patroliranja bili vrlo surovi i neobuzdani, te da za mnoge od ljudi koje su uhapsili postoji opravdana sumnja da su ubijeni. Postupali su arogantno i nabusito prema građanima i predstavnicima vlasti, a nisu se držali ni sporazuma sa vojnim i civilnim vlastima, te su ulazili u tuđe nadležnosti.
Zločin u Drakuliću, Šargovcu i Motikama se desio između dva zločina koji su nad Srbima počinjeni 5. i 12. februara u Ivanjskoj i Piskavici, a koje su prevashodno počinili lokalni Hrvati. Tokom Drugog svetskog rata život je izgubilo oko 520 Srba iz Ivanjske i Piskavice, od kojih je većina ubijena 5, i 12. februara 1942, godine.
Sastanak na kojem su dogovoreni detalji plana za drakulićki masakr održan je 6. februara 1942. u rimokatoličkom samostanu na Petrićevcu. Sastanku su prisustvovali Viktor Gutić, dr Ferdo Stilinović (predsednik suda u Banjoj Luci) i nekoliko katoličkih sveštenika, među kojima je bio i Miroslav Filipović. Dogovoreno je da se što više koristi hladno oružje, kako se usled puščane paljbe stanovništvo ne bi razbežalo. Ustaška bojna je dobila zadatak da opkoli tri sela i da u njima poubija celokupno srpsko stanovništvo. Dana 7. februara između tri i četiri časa ujutro izvršeno je opkoljavanje sela, a zatim je započelo ubijanje ljudi.
Pripadnici Pavelićeve garde (Poglavnikov telesni sdrug) uz pomoć lokalnih Hrvata saučesnika, ubili su hladnim oružjem oko 2.300 Srba. Zločin je preživeo veoma mali broj Srba koji su živeli u ova tri mesta, uglavnom oni koji su od aprila 1941. bili u nemačkom zarobljeništvu ili su se na dan zločina nekim poslom zatekli izvan sela. Počinioce ovog pokolja predvodio je kapetan Josip Mišlov u pratnji petrićevačkog župnika, fratra Miroslava Filipovića, a sve je isplanirao raniji ustaški stožernik, dr Viktor Gutić. U pokolju je između ostalog korišćen i srbomlat.
Ubijena deca
Prema spisku iz knjige „Rat i deca Kozare”, Dragoja Lukića, u Drakuliću je ubijeno 294 dece, u Motikama 207, a u Šargovcu 50. Ukupno 551 dete u ova tri naselja. Među ubijenom decom bilo je 11 novorođenčadi 1942. godište, 45 beba 1941. godište, 82 dece rođene 1940. godine itd. Pojedine žene i devojčice bile su silovane, a potom ubijene. U selima: Drakulić, Demirovac i Međeđa ustaše su od mladih devojaka zahtevali „da dignu suknje, potom ih bajonetima boli među noge”
