Stanovnici sela u doba Nemanjića su se bavili poljoprivredom i stočarstvom. To su bili meropsi (zemljoradnici), vlasi – stočari, seoske zanatlije, sokalnici (sluge), otroci (najsiromašniji seljaci). Ovu grupu zavisnog stanovništva Dušanov zakonik naziva sebrima.
Izgled sela
Sela su bila podizana na mestu gde postoji pijaća voda, reka ili neki manji izvor. Bila je bitna i blizina obradive zemlje, šuma, pašnjaka i puta. Kuće i druge zgrade bile su uglavnom grupisane na jednom manjem prostoru. Prosečno selo je brojalo oko 40 kuća. Često se u središtu sela ili na obližnjem brežuljku nalazila seoska crkva oko koje se prostiralo groblje.
Izgled crkve
Seoske crkve su jednostavne i skromne građevine, pretežno zidane od kamena, ili u kombinaciji sa opekom. Ponekad su imale kupolu. Crkva je u selima zauzimala centralno mesto u životima meštana, pošto su se svi važni događaji odvijali oko seoskog hrama: krštenje, venčanje, nedeljna i praznična bogosluženja, proslave praznika, opelo i sahrana na groblju pored crkve.
Kuće u selu su bile od kamena i drveta
Kuće u selu su bile od kamena i drveta. Zvale su se bondručare. Temelji su im bili od kamena u blatu ili kreču. Zidovi su pravljeni od drvenih dasaka, a krovovi su bili prekriveni slamom ili drvenim daščicama (šindrom). Seoske kuće su obično imale dve prostorije.
U sredini kuće ili jednom od uglova, nalazilo se ograđeno ognjište. Skroman nameštaj činili su nekoliko klupa za sedenje, niske stoličice i sinija (sto), a možda polica i obavezan razboj. Ukućani su spavali na slami prekrivenoj asurama.
Seoski život
Svako seosko domaćinstvo uz samu okućnicu ili nešto dalje od kuće, obrađivalo je vrt sa povrćem. Najzastupljenije vrste povrća su crni i beli luk, praziluk, kupus, rotkva i repa, a pored toga, u ishrani su bile mahunarke, kao što su sočivo, bob i grašak.
Voće se gajilo za potrebe domaćinstva – 10 do 50 stabala po domu, najčešće krušaka, šljiva, trešnji, jabuka i duda. Njive su bile zasejane heljdom, pšenicom, ječmom, raži i prosom.
Pored svega toga, jedna zemljoradnička porodica nije mogla preživeti a da nije gajila stoku. Obično je na jedno domaćinstvo dolazilo 1-2 vola, 2-4 krave, 3-4 svinje i 10-20 ovaca. Neke porodice, bavile su se grnčarskim, pčelarskim, kovačkim i tesaraskim zanatom.
Šta su jeli seljaci u vreme Nemanjića?
Seljaci su jeli ovsene kaše, kao i kaše od pasulja i graška. Na trpezi je retko bilo mesa. Osnovne namirnice životinjskog porekla predstavljali su sir i mleko. Hrana se pripremala u skromnom zemljanom posuđu, a pored toga u upotrebi je bilo i razno drveno posuđe. Meso se najbolje čuvalo soljenjem i dimljenjem. Najzastupljenija pića su bili pivo i medovina. Vino je bilo privilegija vlastele, te je na seljačku trpezu dospevalo retko.
Kako su se odevali?
Za odeću se isključivo koriste prirodni materijali koje proizvodi samo domaćinstvo. Za izradu odeće upotrebljavale su se tkanine dobijene od lana (duge košulje, pantalone i haljine) i vune ili životinjske kože (obuća, ogrtači, prsluci…).
Zapisi iz tog vremena često pominju da Srpkinje nose malu žensku crvenu kapu. Nakit je izrađivan od srebra, bronze i staklene paste, a njega su uglavnom nosile mlađe žene. Od nakita, na selu se najčešće nose narukvice, minđuše, prstenje i ogrlice.
Koje su bile obaveze seljaka?
Sela su pripadala gospodarima, a samim tim, bila za njih i obavezama vezana. Seljaci su veći deo svojih proizvoda morali davati vlasteli i crkvi, a manji deo zadržavali za sebe. Morali su da se odazovu na poziv vlastelina i zajedno sa vlastelom idu u rat. Od naoružanja, seljaci su imali lak drveni štit, koplje, sekiru, zatim luk i strelu.
