Pitanje koje već dugo vremena lebdi kao potencijalna opasnost za Srpsku pravoslavnu crkvu jeste mogući raskol u Crnoj Gori, odnosno osnivanje takozvane „Crnogorske pravoslavne crkve“. Ova tema je ponovo aktuelizovana nakon objave ruske spoljne obavještajne službe u kojoj se navodi da će carigradski patrijarh Vartolomej priznati tu kvazicrkvenu strukturu i dati joj tomos o autokefalnosti.
Međutim, takav scenario spada u domen političke spekulacije, pa čak i naučne fantastike – čak i za patrijarha Carigrada, koji je u više navrata pokazao sklonost ka kanonskim avanturama. Razloga za to ima više.
Da bi neka crkvena zajednica bila priznata kao autokefalna crkva (arhiepiskopija ili patrijaršija), moraju biti ispunjeni jasni kanonski uslovi. Autokefalnost se ne stiče političkom voljom, već isključivo kroz kanonski poredak Crkve.
Ključno pravilo glasi: autokefalnost može dati samo majka crkva, odnosno ona pomjesna crkva iz čije se jurisdikcije određena crkvena oblast izdvaja. Drugim riječima, autokefalnost se može tražiti samo od crkve kojoj je ta oblast kanonski pripadala.
U slučaju Crne Gore, to može biti isključivo Srpska pravoslavna crkva. Samo ona ima kanonsko pravo da da autokefalnost bilo kom dijelu svoje crkvene jurisdikcije.
A koliko je sve daleko od realnosti potvrđuje činjenica da je i Carigradska patrijaršija demantovala da se o ovom pitanju čak i razgovara, a kamoli da je blizu toga.
Vartolomej – pravoslavni papa
Problem sa carigradskim patrijarhom Vartolomejem leži u njegovoj težnji da Carigradsku patrijaršiju postavi kao nadređenu, „majku crkvu“ čitavom pravoslavlju, čime sebi faktički pripisuje ulogu pravoslavnog pape. Na taj način on sebi daje za pravo da se miješa u unutrašnji kanonski poredak drugih pomjesnih crkava — iako za to nema nikakvo kanonsko utemeljenje.
Svaka autokefalna pravoslavna crkva je potpuno samostalna i nezavisna u odnosu na druge, a nijedan poglavar nema pravo da se miješa u njena unutrašnja pitanja. Upravo kršenjem tog principa patrijarh Vartolomej je izazvao duboke poremećaje u pravoslavnom svijetu, kada se upetljao u takozvano „ukrajinsko pitanje“, koje je bilo u isključivoj nadležnosti Ruske pravoslavne crkve.
Taj potez predstavljao je teško narušavanje kanonskog poretka i doveo je do podjela u pravoslavlju kakve nisu zabilježene vijekovima, sa posljedicama koje će se osjećati još dugo.
Ako situaciju postavimo plastično: ukoliko bi se priznalo pravo carigradskom patrijarhu da djeluje na teritoriji bilo koje crkve po sopstvenoj volji, to bi značilo da više ne postoji smisao postojanja autokefalnih crkava. Odluke bi se donosile u Istanbulu, a patrijarh Carigrada bi faktički dobio ovlašćenja rimskog pape.
Oko tog njegovog navodnog prava u pravoslavlju postoji dubok spor. Dok većina pomjesnih crkava takve pretenzije odbacuje, postoje i oni koji Carigradsku patrijaršiju tretiraju kao „majku crkvu“ svima i na taj način opravdavaju njene postupke. Međutim, takvo shvatanje trajno bi razrušilo pravoslavno ustrojstvo. Patrijarh Carigrada jeste prvi među jednakima (primus inter pares), ali nikako prvi bez jednakih (primus sine paribus). Njegova uloga je istorijska i počasna, a ne kanonski nadređena.
Zato je jasno da patrijarh Vartolomej nema pravo da izdaje tomose o autokefalnosti na teritoriji drugih pomjesnih crkava.
Autokefalnost „crnogorske crkve“ nije realna
Kada je riječ o Crnoj Gori, čak i da Vartolomej posjeduje ta prava – a ne posjeduje – u sadašnjoj konstelaciji odnosa autokefalnost nekakve „crnogorske pravoslavne crkve“ nije realna.
Prije svega zato što ne postoji nijedna grupa iz kanonski priznate Mitropolije crnogorsko-primorske koja je ušla u raskol sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Sadašnja nevladina organizacija pod nazivom „Crnogorska pravoslavna crkva“, osnovana 1993. godine u policijskoj stanici na Cetinju, na čijem je čelu Miraš Dedeić, nije ništa drugo do udruženje građana.
Kao takva, ona ne može biti priznata za crkvu – čak ni od samog patrijarha Vartolomeja. Uz to, Miraš Dedeić je raščinjen i anatemisan upravo od strane Carigradske patrijaršije i ne smatra se sveštenim licem. Niko u toj NVO nije kanonski sveštenik, jer niko od njih nije rukopoložen od kanonski priznatog episkopa.
Da bi, makar u teoriji, došlo do autokefalnosti neke „crnogorske crkve“, bilo bi neophodno da određena grupa sveštenika, monaha ili čak arhijereja iz Mitropolije crnogorsko-primorske uđe u raskol sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Samo u takvoj situaciji Vartolomej bi mogao pokušati da manipuliše procesom i stupi u kontakt sa raskolnicima.
SPC – majka crkva
Ali čak i tada, da bi autokefalnost bila kanonska i priznata, ta grupa bi morala zatražiti kanonski otpust isključivo od Srpske pravoslavne crkve, jer je ona majka crkva Mitropolije crnogorsko-primorske. Kako je teško zamisliti da bi SPC na to pristala u uslovima raskola, takva grupa bi se vjerovatno obratila Carigradu, čime bi ušla u ozbiljan rizik da ne bude priznata od većine pomjesnih crkava. Izvjesno je da podršku za takav čin ne bi dobila od većine pravoslavnog svijeta.
Čak i iz pozicije samog Vartolomeja upitno je da li bi podržao nove raskolnike, jer je sve očiglednije da je uplitanjem u Ukrajini otvorio Pandorinu kutiju i izazvao duboke i trajne podjele. Još jedan sličan potez mogao bi označiti kraj njegovog uticaja i dodatno ugroziti viševjekovno pravoslavno ustrojstvo.
Makedonija i Ukrajina
Srpska pravoslavna crkva je sličnu situaciju imala u Sjevernoj Makedoniji. Tamo su trojica kanonskih episkopa SPC, kojima je prethodno data široka autonomija, zajedno sa većinom sveštenstva i monaštva ušli u raskol i proglasili Makedonsku pravoslavnu crkvu. Dakle, u raskol su ušli kanonski episkopi.
Nakon više decenija raskola, predstavnici dotadašnje takozvane „makedonske crkve“ zatražili su kanonski otpust od Srpske pravoslavne crkve, čime su joj faktički priznali status majke crkve. Taj zahtjev je SPC prihvatila i time je kanonski poredak obnovljen.
U Ukrajini je, takođe, došlo do raskola unutar Ukrajinske pravoslavne crkve, koja je autonomna pod Moskovskom patrijaršijom. Međutim, problem je u tome što je tomos o autokefalnosti raskolničkoj grupi dao carigradski patrijarh, a ne majka crkva, i to na teritoriji na kojoj Carigrad nije imao nikakvu kanonsku nadležnost.
Kada je riječ o Crnoj Gori, bar za sada, ne postoji situacija u kojoj ljudi iz kanonski priznate Crkve traže ni autonomiju, a kamoli autokefaliju. Iako autonomaške frakcije postoje, njihov uticaj nije ni blizu dovoljan da bi predstavljao realnu opasnost po jedinstvo Srpske pravoslavne crkve.
Mitropolija čvrst dio Srpske crkve
Svi crnogorski arhijereji, a u posljednjim decenijama naročito mitropolit Amfilohije i sadašnji mitropolit Joanikije, dosljedno su isticali apsolutno jedinstvo i neraskidivu kanonsku vezu sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Naglašavajući titulu „egzarha sveštenog trona Pećkog“, oni nikada nisu ispoljavali pretenzije prema Pećkom tronu, već su, naprotiv, tron cetinjskih mitropolita jasno i čvrsto vezivali za tron pećkih patrijaraha, potvrđujući time kontinuitet i jedinstvo crkvenog poretka.
Objava spoljne obavještajne službe Ruske Federacije svakako ne treba biti ignorisana, ali se isto tako ne smije posmatrati kao apsolutna i neupitna istina. Poznato je da u odnosima između Ruske i Carigradske patrijaršije postoje duboki i dugotrajni sporovi, u kojima je Ruska crkva, sa kanonskog stanovišta, nesumnjivo u pravu. Zbog toga se ovakve informacije moraju tumačiti u širem kontekstu tog sukoba, a ne kao izolovana i konačna činjenica.
Nesumnjivo je da postoji potreba da se patrijarh Vartolomej zaustavi u nastojanjima da sebe predstavi kao pravoslavnog prvojerarha sa nadležnostima koje mu ne pripadaju, kao i da se rana nanijeta Pravoslavlju njegovim uplitanjem u ukrajinsko pitanje mora liječiti, a ne dalje produbljivati. Stoga svaki signal koji ukazuje na moguće novo nekanonsko postupanje patrijarha Vartolomeja ne treba nužno tumačiti kao ozbiljno upozorenje na realnu opasnost, već prije kao opomenu — prije svega upućenu njemu samom — da nema pravo da čini ono što čini.
