U osnovi ljubavni i razvojni (bildungs) roman „Na krilima feniksa“ Amre Halilović (Ukronija, 2024) predstavlja danas redak primer pisanja koje ne razdvaja pripovedno i poetsko, dakle umetičko, od filosofkog i religijskog, podsećajući da je svaki naš čin usmeren ka onom osnovnom, temeljnom i suštinskom i našem životu i u životu sveta. I u krajnjoj liniji ka smislu, ne samo života pojedinca, nego i zajednice, potencijalno i svih ljudi, koje povezuje ista ljudska priroda i poreklo, a možda i nešto nevidljivo i duhovno, izvan svih naših spoljašnjih odlika i odrednica, koje nam daju kultura, društvo i istorija, ne negirajući te odlike i odrednice, ali ono najvažnije u nama ne svodeći samo na njih.
Priča o životu najpre devojke a potom žene Dalal, tanane i rafinirane, ali i energične i samosvesne, ostale prerano bez roditelja, uvek je praćena u njenom odnosu sa drugim ljudima, povrđujući da su naše najdublje veze zapravo duhovne, da u samom odnosu sa drugima postoji duhovni element koji nas najdublje oblikuje. Zato je ljubav, od roditeljske, preko prijateljske do bračne najdragocenija u našem ovozemaljskom životu, jer nas ona podstiče i hrani, i onoliko smo plemenitiji i bolji što smo u odnosu sa plemenitijim i boljim ljudima. Ali da bismo mogli da primimo od drugih ono što možemo, moramo biti u stanju da obuzdamo i pročistimo sebe, zbog čega je svaki naš odnos zapravo askeza, koja se tiče ujedno odnosa prema drugome, kao i odnosa prema samom sebi, ali i – Bogu.
Svaka ovozemljska ljubav je stoga odraz nebeske ljubavi, i prava je i istinska u meri u kojoj nas odvaja i emancipuje od životinjskih i materijalnih naslaga u nama. U tom smislu, priča o ljubavima glavne junakinje prema roditeljima, prijateljima, suprugu i deci je zapravo priča o duhovnom putu i traganju, koje je neodvojivo od našeg ovozemaljskog života, ali čiji je cilj u osnovi izvan njegovih granica. Večno i duhovno ipak imaju odraz u ovom svetu, a naš duhovni put će biti uspešan onoliko koliko to uspemo da spoznamo i doživimo – odnosno da iza vidljivog naslutimo nevidljivo, iza tvarnog netvarno, iza stvorenog nestvoreno, i da to delatno utiče na naše živote.
Poređenje glavne junakinje Dalal sa pticom feniks nije povezano samo sa njenom sposobnošću da prevladava životne teškoće i ponovo se „rađa iz pepela“, nego i sa dubljom simbolikom feniksa ili simorga, koji je, kako stoji u romanu, „oličenje povezanosti jedinstva i mnoštva, naše pojedinačne i kolektivne ličnosti, koja spaja duše, svjetove, ideje, vizije i sve nas na prvi pogled odvaja jedne id drugih“, ali koji ujedno „daje smisao postojanja“ i u kome se „ogleda smisao cjelokupnog postojanja“.
Slika čoveka u ovom romanu je stoga usmerena prema produhovljenosti onih koji „u svemu vide božansku ljepotu i na čijim licima blista posebna svjetlost“, prema onima koji su „ogrnuti plaštom samospoznaje, koji su koprenu sa očiju već pomalo sklonili, ne posmatraju svijet kao kroz ključaonicu“ i „više vole da otvore vrata i vide vječnost“, koji „umru prije smrti, ožive život, daju mi smisao, vjeru u ljude i ljudsku dobrotu“. Dakle, nije silj samo odživeti, kako god preživeti ovaj život, nekako istrajati i pretrajati, nego ga istinski oživeti, prožeti duhom, učiniti sebe istinski živim i time oživljavati sve druge i ceo svet.
Bogospoznaja i sapospoznaja su stoga neodvojivi, a istinsko umetničko stvaranje je samo jedan od činilaca i modusa duhovnog puta, koji jedan od junaka romana, duhovni učitelj, sufija, u najkraćem opisuje ovako: „prvo spoznaš sebe, spoznaš da si božija manifestacija. Na drugoj razini je bogospoznaja, spoznamo Boga koji nas je stvorio. Treći korak je spoznaja svih stvorenja koje je Bog stvorio; to su tri koraka teorijskog razuma. Četvrta razina nije samo spoznaja nego i djelovanje; znači da pomažemo svim ljudima i osvijestimo ih da su i oni božija stvorenja i uputimo ih na isto putovanje“.
Smešten u današnje vreme i na naše prostore, roman „Na krilima feniksa“ u stalnom je dijalogu sa velikim nasleđem islamske poezije, neodvojive od filosofskog i religijskog, a posebno sa velikim sufijskim nasleđem, kao spoznajnom riznicom i duhovnom praksom. Veoma čitljiv i tečno, čisto i melodično pisan, on je i svojim izrazom i spoljašnjim likom, koliko i duhom i značenjem, povezan sa tom tradicijom i njena je veoma produbljena, refinirana i uspela savremena projava.
Čitanje ovog romana, pored estetskog zadovoljstva i vrednosti upoznavanja sa kulturnim i spoznajnim nasleđem koje nam možda nije dovoljno poznato, ima i nesporno duhovnu dimenziju, za svakog tragaoca za istinom, a naročito onog koji njen izvor vidi u jednom, jedinom i svemoćnom, ali milostivom Bogu.
