U srpskoj kolektivnoj memoriji, razdor je označen kao osnovni razlog nacionalnog i državnog propadanja. O idealu sloge pjeva srpska himna, a o tragediji nesloge centralni spjev srpske književnosti. I kao što u Sofoklovom Edipu Hor gorko optužuje propadanje stare atinske religioznosti, tako u Gorskom vijencu Kolo, kao i tragički hor – normativni glas cijeloga naroda, silovito optužuje srpsku neslogu kao razlog propadanja: „Velikaši, trag im se utro, // raspre sjeme posijaše grko, // te s njim pleme srpsko otrovaše.“ Razdor je tako prepoznat kao duboki impuls i prabolest srpskog nacionalnog tijela, i kao takav je sankcionisan u srpskom kolektivnom super-egu.
Da ovo nije samo sterilna rasprava o najopštijem među opštim mjestima srpske kulture, nego eminentno praktična, tragična tema, sasvim ekstremno pokazuje primjer rusko-ukrajinskog rata. U autorskom članku, O istorijskom jedinstvu Rusa i Ukrajinaca, iz jula 2021, Vladimir Putin piše: „Prije svega, želim da naglasim da je zid koji se posljednjih godina pojavio između Rusije i Ukrajine, između dijelova onoga što je u suštini isti istorijski i duhovni prostor, po mom mišljenju naša velika zajednička nesreća i tragedija. To su, prije svega, posljedice naših sopstvenih grešaka napravljenih u različitim periodima. Ali to su takođe i rezultati ciljanih napora onih snaga koje su uvijek nastojale da potkopaju naše jedinstvo.“ [isticanje A.G.]
Tako postavljen redoslijed je vrlo važan: razdor između Rusa i Ukrajinaca je, prema V. Putinu, primarno, rezultat – „naših sopstvenih grešaka“, kome su onda, „takođe“, pridodali „ciljani napori onih snaga koje su uvijek nastojale da potkopaju naše jedinstvo“. Kad nema sopstvenih grešaka, neće biti dovoljni samo ciljani napori onih koji žele da potkopaju jedinstvo.
*
Da li smo u stanju da prepoznamo aktivni, fatalni obrazac? Taj obrazac nam se ne nudi na nivou apstraktnog mišljenja, nego ga neposredno registrujemo u apokaliptičnim slikama i snimcima rusko-ukrajinskog rata. Dronovi i krstareće rakete, zapaljena tehnika i ulične borbe na ruševinama Bahmuta i Marijupolja, stotine hiljada poginulih vojnika, i dnevni sukobi koji se do danas prenose u realnom vremenu – direktna su posljedica „sopstvenih grešaka“ i „ciljanih napora“. Tragedija rusko-ukrajinskog rata je rezultat razdora unutar jedinstvenog „istorijskog i duhovnog prostora“.
U horizontu nacionalnog iskustva, mi imamo živu sliku potkopanog jedinstva srpskog naroda u crnogorskom nacionalnom identitetu, koji je, odnjegovan naročito od sredine dvadesetog vijeka, preko montenegrinstva Liberalnog saveza Slavka Perovića i Dukljanske akademije Jevrema Brkovića do poznog DPS-a Mila Đukanovića, doveo ne samo do nevjerovatnog priznanja nezavisnosti Kosova*, nego i do najcrnje pizme i ostrašćenosti, da se ustoličenje mitropolita crnogorsko-primorskog Srpske pravoslavne crkve obavilo uz specijalne jedinice policije, helikoptere i pancirska platna.
Naivan racionalist, kako ga zamišlja prosvjetiteljstvo, pomislio bi da je taj primjer dovoljan da iz njega jedan „jedinstveni duhovno-istorijski prostor“ nauči lekciju. Pa uprkos svemu, mi danas ponovo, sa duboko neodgovornim, i, s druge strane, zluradim poletom, polazimo putem naše prabolesti, putem „sopstvenih grešaka“ i „ciljanih napora“ onih aktera koji potkopavaju srpsko jedinstvo. Zabijanje klina između jednoga srpskog naroda sa dvije obale Drine, između Srbije i Republike Srpske, jedan je od nekoliko fundamentalnih vektora tekućih protesta u Srbiji.
*
Centralni problem srpskog nacionalnog pitanja leži u činjenici da su Srbi istorijom rasuti na širokom prostoru Balkana koji je bio prevelik za srpski demografski potencijal. Osim centralne Srbije, svuda gdje su Srbi na Balkanu živjeli, i oblikovali te prostore svojim ratovima, trgovinom i kulturom – bili su samo relativna većina, koja nije mogla da odsudno asimiluje druge narode, niti da asmilacijom bude resorbovana u druge narode i države. Rješenje nacionalnog pitanja, kako ga definiše moderna istorijska nauka, identično je sa izgradnjom jake nacionalne države koja bi taj narod obuhvatila. A jaka srpska nacionalna država, sa centralnim položajem na Balkanu – koji je do danas ključni geopolitički i logistički hab u komunikaciji Srednje Evrope i Male Azije – srušila bi delikatnu ravnotežu koja je bila potrebna velikim silama da upravljaju tim prostorom.1 To je vrlo logičan geopolitički rezon, koga treba tako i posmatrati, bez ikakve sentimentalnosti.
Zato su srpske pobjede u velikim ratovima dva puta amortizovane jugoslovenskim projektima, iz čijeg je konačnog raspada devedesetih godina srpski narod izašao višestruko fragmentovan. Republika Srpska se u tom kontekstu proglašava jedinom i/ili velikom srpskom pobjedom, dok je ona u istini samo relativna pobjeda, jer je primarni cilj Deklaracije o proglašenju Republike Srpskog Naroda Bosne i Hercegovine (1992) i Ustava Srpske Republike Bosne i Hercegovine (1992) ostao iznevjeren – Srbi nisu ostali u zajedničkoj državi sa maticom srpskog naroda, nego su i iz tog rata u kome su prolili mnogo svoje i tuđe krvi, ponovo izašli fragmentovani, prvo u dvije, a zatim u više država. Zatim je u dvije decenije poslije rata i ta pobjeda, tj. ustavna pozicija Republike Srpske u dejtonskoj Bosni i Hercegovini, masakrirana intervencijama Visokog predstavnika i Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, u kojima je odlučnu ulogu igrao međunarodni element.
Raspadom treće Jugoslavije, odvojila se Crna Gora, i, konačno, u ime etničkog principa pogažen je istorijski princip i Povelja UN, te je NATO agresijom i potonjom okupacijom na teritoriji Kosova i Metohije proglašena nezavisna država kosovskih Albanaca, a de facto NATO protektorat na teritoriji Srbije. To je bilans rješavanja srpskog nacionalnog pitanja u zenitu Paks Amerikane.
Sada, u referentnom okviru nove međunarodne transformacije, u iščekivanju potencijalnog aktiviranja mnogih otvorenih pitanja u ovom „svijetu u previranju“, dalja fragmentacija srpskog nacionalnog bića treba da onemogući svaku incijativu o reviziji takvog naslijeđenog stanja. Dugogodišnji profesor političke teorije sa Humbolt Univerziteta u Berlinu, Herfrid Minkler, u svojoj knjizi „Svijet u previranju: Poredak sila u XXI vijeku“, pored Rusije i Turske, kao glavnih revizionističkih sila protiv postojećeg evropskog poretka nastalog devedesetih godina, pominje i Srbiju kao „latentnu revizionističku silu“ – ističući je njenim predikatom poražene strane u ratovima devedesetih.2 Takvoj ocjeni treba dodati da je Balkan danas pun revizionistikih sila, i gotovo da nema nacije koja nema takvu grupu zahtjeva, uključujući one koje bi prof. Minkler u svom teorijskom okviru vjerovatno smatrao pobjedničkim stranama u ratovima devedesetih.
Transfer blagostanja, koga prof. Minkler predlaže kao jednu od tri mjere pacifikacije revizionističkih sila, dijelom objašnjava evropske investicije u Srbiji. Evropske političke elite, zainteresovane za održanje postojećeg poretka, međutim, očigledno ne vjeruju do kraja retorički čvrstoj opredijeljenosti Aleksandra Vučića za status quo. Otuda i blanko zahtjevi da se ukloni policijska represija prema studentskom antirežimskom protestu, zahtjevi potpuno neutemeljeni, jer, s obzirom na veličinu i trajanje protesta, policijske represije gotovo uopšte nije bilo.3
Dalja fragmentacija srpskog nacionalnog tijela, kao preventivna mjera pacifikacije, pak, ide u dva glavna smjera: i) izgradnjom parališuće socijalno-političke polarizacije u Srbiji, i ii) zabijanjem klina između Srbije i Republike Srpske. Ove dvije kampanje se u aktuelnim protestima sažimaju pod firmama „ćacija“ i „prekodrinca“. O prvoj od ovih kampanja je već bilo riječi u prethodnom tekstu; u nastavku o drugom kraku ove kampanje, koju možemo imenovati firmom – „prekodrinci“.
*
U knjizi Veliki strah, francuski istoričar Žorž Lefevr (Lefebvre) izlaže ulogu koju je strah imao u nastanku i konsolidaciji francuske revolucije. Veliki strah (The Great Fear) je bio jedna gigantska glasina u narodu (gigantic rumour) o tome da je plemstvo organizovalo armiju razbojnika (brigands) i stranaca kao agenta kontrarevolucije.4 Veliki strah, po Lefevru, nije samo psihološki fenomen, ili jedan socijalni epifenomen revolucije, nego centralna kreativna sila revolucije koja je izazvala plimu „defanzivnog“ nasilja i konsolidaciju revolucionarnih komiteta i uopšte svih rudimentarnih institucija revolucije. Jedan citat je karakterističan:
„Četvrtog jula, oko osam sati ujutru, između Bursija i Vira, jedna starica, idući u polje, uplašila se vidjevši dvojicu prilično čudnih ljudi pored puta. Jedan je ležao, očigledno iscrpljen i uznemiren, a drugi je hodao gore-dole sa očajnim izrazom lica. Sin lokalnog sudskog izvršitelja naišao je na konju i ona mu je rekla šta je vidjela. Rekla je da ljudi strašno izgledaju, kao razbojnici. On se složio, obuzela ga je panika, udario mamuzama konja i odjurio ka Viru, vičući usput da dolaze razbojnici. Svi koji su vidjeli tu dvojicu kako prolaze putem bili su uvjereni da su opasni. Glasina se proširila i rasla velikom brzinom. U Bursiju su govorili o dvojici razbojnika; u Prelu ih je bilo deset; u Vasiju tri stotine; u Viru šest stotina; do trenutka kada je vijest stigla do Sen-Loa, Bajea i Kana, pričalo se da oko tri hiljade razbojnika luta šumama oko Vira, pljačkajući, paleći i ubijajući.“5
Danas više nema potrebe tražiti sve objave na mrežama i u subverzivnim medijima Junajted grupe u kojima se, od početka protesta, na ovakav način govori o „prekodrincima“. Notorni predstavnik ove klase glasina je tvit radijskog voditelja Igora Brakusa o „trideset hiljada policajaca iz Republike Srpske“ koje je Vučić „nastanio po beogradskim adresama“. Taj broj je, doduše, pet do šest puta veći od ukupnog broja aktivnih policajaca u Republici Srpskoj. Za potrebu glasine, to je, međutim, indiferentno – „prekodrinci“ su kontrarevolucionarni agent Srpske napredne stranke, ona armija razbojnika i stranaca u savremenoj srpskoj verziji Velikog straha.6
Istiniti demijurg ovih studentskih protesta, a to, naravno, nisu studenti, je, sudeći prema njegovom djelu, intelektualno potentan entitet, i dobro razumije upotrebnu vrijednost ovakvih glasina u pripremi jednog revolucionarnog projekta. Katalizator konspirativnim glasinama o „prekodrincima“ leži u činjenici da je režim u Srbiji aktuelnom protestu suprostavio, uglavnom, parainstitucionalni otpor koji se ne može neposredno identifikovati sa državom Srbijom, koncentrisan u tzv. Ćacilendu.7 A ikona tog parainstitucionalnog otpora zadugo je bila jedna komična medijska pojava: Miloš Pavlović, student medicine, „prekodrinac“ – porijeklom iz Doboja.
Ovakav izbor režima Aleksandra Vučića, međutim, nije stvorio nego samo produbio već postojeću polarizaciju.8 Jer, masovne optužbe na mrežama protiv „prekodrinaca“ počele su prije pada nadstrešnice u Novom Sadu: u toku izbora 2022, i u tom okviru naročito lokalnih izbora u Beogradu, gdje su pojedini poznati Srbi iz Republike Srpske glasali, i gdje je borba režima i opozicije i najtješnja. Tu se u organizovanoj antikampanji protiv „organizovanog uvoza glasova iz Republike Srpske“, naročito istakao Dragan Đilas sa svojom strankom.9
Da se ne radi samo o trenutnoj političkoj konjunkturi, u kojoj „prekodrinci“ podržavaju aktuelni režim u Srbiji, nego o istorijskoj konstanti dugog trajanja, uvedena je identifikacija „prekodrinaca“, tj. Srba iz Republike Srpske, sa KuK monarhijom. „Prekodrinci“ danas tako ponovo prelaze Drinu, i jurišaju na Srbiju, kao što su to radili i 1914. u austrougarskoj vojsci, u čijem su se sastavu tada našli. Zanimljivo je u tom slučaju da se u narativu protesta uopšte ne govori o „prečanima“ u austrougarskoj vojsci, nego samo o „prekodrincima“, jer su potomci „prečana“ i poveli aktuelne proteste protiv režima, pri čemu je i separatistički element u Vojvodini dobio prostor u javnosti za svoje apetite i programe.10 To čak i ako se radi o „prekodrincu“ koji je došao „prečanima“, kao u slučaju prof. Dinka Gruhonjića.
(Takva selektivnost, naravno, razara materijalni osnov paralele o KuK baštinicima u cjelini, i bila bi dovoljna da se već tu kampanja o „prekodrincima“ odbaci kao jeftina sikofantija. Ali, kao što je poznato, logička i istorijska koherentnost, i uopšte istina – nikada nije bila neophodna za politički efekat. A to naročito nije potrebno narcisoidnoj i slabo obrazovanoj generaciji koja, u gotovo sladostrasnoj rezignaciji, ponavlja mehanički preuzetu formulu sa anglofonog interneta – kako, eto, živi u vremenu post-istine.)
„Prekodrinci“, dakle, ponovo prelaze Drinu, ali ne „prečani“ Dunav i Savu. Ovo je i mjesto za prigodnu istorijsku parentezu. Zašto je austrougarski napad na Srbiju išao preko Drine, a ne, kao što je to ranije uvijek bilo, preko Dunava i Save prema moravskoj i vardarskoj dolini? Među ostalim i upravo zbog toga da se srpski narod u sklopu te ofanzive etnički očisti iz Bosne i Hercegovine, naročito iz Podrinja, za šta su posebno bile zadužene šuckorske jedinice (sastavljene glavnim dijelom od bosanskih muslimana i Hrvata) koje su onemogućavale povratak ostacima preživjelih Srba na svoja imanja. Tako, u perverznoj persiflaži aktuelnih protesta u Srbiji, i etnički očišćeni Srbi Podrinjci postaju „prekodrinci“ koji su predvodili zavojevački rat na Srbiju, i svi oni koji su u Bosni i Hercegovini tokom deset godina, od Aneksione krize do kraja Prvog svjetskog rata, bili progonjeni i suđeni, prinudno mobilisani, interninrani u logore i ubijani u širokim represalijama regularnih austrougarskih i šuckorskih jedinica.
„Iz Bosne i Hercegovine su 10. avgusta prvi transporti bili upućeni u Arad, gde je tokom rata bilo internirano preko 3.300 ljudi, od kojih je u internaciji umrlo najmanje 553; postoji i podatak o blizu 5.500 interniranih iz Bosne i Hercegovine u ovaj logor, od kojih se kući vratio samo 1.031 zatočenik. Internirci iz Bosne i Hercegovine upućivani su takođe i u logore Šopronjek, Komoran, Kečkemet, Talersdorf, Turonj i Grac. Jedan deo ovih interniraca je uskoro bio mobilisan i nikad nije utvrđen broj onih među njima koji su poginuli ili umrli u vojsci. Na teritoriji Bosne bio je osnovan veliki logor kod Doboja u kome se broj logoraša peo i do 46.000, a među njima broj žena i dece iznosio blizu 17.000 (reč je bila prvenstveno o porodicama čiji su članovi postali srpski dobrovoljci). U ovom logoru su uslovi života za sužnje bili izuzetno teški.“11 To je isti onaj Doboj iz koga dolazi i prvo zaštitno lice tzv. Ćacilenda, student Miloš Pavlović, povodom koga je i reaktivirana demonizacija „prekodrinaca“ u okviru aktuelnog protesta u Srbiji.
Ako je Srba sa prostora Bosne i Hercegovine i tadašnje Hrvatske banovine i bilo u austrougarskoj vojsci, a bilo ih je, to je onda nacionalna tragedija koja je i nastala iz toga što je srpsko nacionalno tijelo živjelo fragmentovano u više država, kao što je to dijelom i danas slučaj, i na čemu aktivno rade produbljenjem ovih podjela i aktuelni protesti u Srbiji. Od tih srpskih zarobljenika na Galiciji su, recimo, u Odesi potom formirane Prva i Druga srpska dobrovoljačka divizija pod komandom Stevana Hadžića i Mihaila Živkovića, koje su u velikom entuzijazmu masovno izginule ratujući na Dobrudži i u istočnoj Srbiji. Kao što je i štab Vrhovne komande srpske vojske, pridošle mase dobrovoljaca sa austrougarske teritorije, zarobljenika koji su se i sami predavali, i potom izrazili želju da ratuju u srpskoj vojsci, ciljano slao na južni front, na Kosovo i Metohiju i u Makedoniju, kako im, u slučaju zarobljavanja, ne bi automatski slijedila smrtna kazna u veleizdajničkim procesima pred armijom KuK monarhije. Jer je Vrhovni štab znao istorijsku situaciju tada tragički razbijenog srpskog naroda.
*
Aktuelna demonizacija „prekodrinaca“ je tako u svemu neistorijska, fragmentarna i selektivna, i u svemu sračunata samo na to da zabije klin između Srbije i Republike Srpske, kako bi se, kao što je već istaknuto, izvela neophodna pacifikacija srpskog naroda, da u eventualnom širem okviru revizija i transformacija ne preduzme i reviziju srpskog pitanja kako ga je riješio prethodni poredak Paks Amerikane.
Nije stoga neobično da sa ovom demonizacijom „prekodrinaca“ koincidira demonizacija Srba sa Kosova i Metohije, koje isti ovi akteri označavaju odvratnim terminom – „kosovari“.12 Radi se o danas dvije najugroženije periferije srpskog nacionalnog bića: Srbi sa Kosova i Metohije su aktuelno najugroženiji, dok su Srbi iz Republike Srpske, naročito iz Bosanske Krajine, potencijalno najugroženiji – budući danas najzapadniji dio srpskog naroda sa vrlo dugim i vrlo uskim koridorom prema matici.
U tom okviru, sistemske denuncijacije ovih dvaju dijelova srpskog nacionalnog tijela u aktuelnim protestima nisu slučajne, i predstavljaju, osim konsolidacije revolucionarnog pokreta sistemom Velikog straha, i narativnu pripremu za potencijalno dalje potiskivanje srpske periferije prema centru zamišljenim etničkim čišćenjima, što bi osim daljeg teritorijalnog sažimanja srpskog nacionalnog tijela dodatno polarizovalo sam centar prema kome bi bili potisnuti.
Jer, kako bi razorena nacionalna solidarnost – na čijem mjestu se njeguje gotovo tribalistička mržnja prema drugim dijelovima jednoga naroda – prezirući „prekodrince“ i „kosovare“ na periferiji današnjeg srpskog nacionalnog prostora, tj. sa sigurne udaljenosti, mogla da odreaguje kada se ta periferija potisne u centar. Ovdje već imamo i istorijski primjer krajiških Srba.
A centar se, evo, već sad o svome jadu zabavio.
*
Kao što je fragmentacija srpskog nacionalnog tijela legitimni interes druge strane, tako je i srpski kulturni integralizam naš istorijski imperativ vremena. Isti oni koji pred javnošću Srbije u protestima, u referentnom okviru Velikog straha, govore o „prekodrincu“ koji prelazi Drinu da bi odlučio ishod izbora i preuzeo najbolja radna mjesta, kad nije zauzet premlaćivanjem srpskih studenata-nobelovaca, o srpskom kulturnom integralizmu već govore kao o novom hegemonističkom projektu, i gotovo kao o novoj Velikoj Srbiji. Iz tog razloga, recimo, odbacuju i jednog Mila Lompara, iako su zajedno protiv Vučićevog režima. I iz tog razloga, naročito, i na svakom koraku, kleveću i centralnu integralističku instituciju srpskog naroda – Srpsku pravoslavnu crkvu i njenog patrijarha.
U toj borbi oko kulturnog registra i značenja (Deutungskampf), u tom ratu u simboličkom prostoru – koji je, kako je uporno isticao Burdiju, i isključivo polje istinite moći savremenog društva – leži glavni zadatak našeg vremena.
Za nas ne postoje cisdrinci i transdrinci, ne postoje endo- i egzo- ni epi- i hipo- u srpskom nacionalnom korpusu. Za nas postoji jedan i jedinstveni srpski narod, koji ne živi u razdoblju sreće i sklada iza koga , prema Hegelovim riječima, ostaju prazne stranice istorije; nego u opasnom vremenu transformacije i krize, u kome se greške skupo plaćaju.
- Potpuno u ovmim terminima je srpski geopolitički problem sažeo npr. Čedomir Popov. ↩︎
- Herfried Münkler, Welt in Aufruhr: Die Ordnung der Mächte im 21. Jahrhundert, Rowohlt Verlag 2023. Prof. Minkler je vrlo inteligentni autor u okviru one političke perspektive koja NATO agresiju i proglašenje nezavisne države kosovskih Albanaca na teritoriji Kosova i Metohije smatra – opravdanim. Dugo je za ovu priliku ispitivati konzistentnost takvog stava u širem koordinatnom sistemu njegovog autorskog opusa. ↩︎
- Uporedite, recimo, sa ekspresnim razbijanjem protesta u pandemiji. ↩︎
- Čitalac primjećuje da sam ja Lefevrovu knjigu čitao u engleskom prevodu, u kome, doduše, može i mnogo toga da se izgubi. ↩︎
- Georges Lefebvre, The Great Fear of 1789: Rural Panic in Revolutionary France, (trans. Joan White), New York: Pantheon Books, 1973, str. 54 ↩︎
- Ja, nažalost, nemam vremena da uradim studiju slučaja o Velikom strahu od „prekodrinaca“ u Srbiji, i ispitam ovu Lefevrovu hipotezu na već velikom uzorku empirijskog materijala nakon godinu dana protesta. Radovao bih se da to neko uradi. ↩︎
- Ovaj postupak može podjednako uvjerljivo da se objasni hipotezom sračunate taktike kao i hipotezom iznuđenog odstupanja. ↩︎
- Manje je vjerovatno da je ovaj izbor rezultat diletantizma i nepromišljenosti. Vjerovatnije hipoteza je da je režim ciljano izabrao studenta iz Republike Srpske, kako bi potpuno konsolidovao svoj blok denuncirajući kampanju protiv Srba iz Republike Srpsku kao izdaju, ustaštvo i sl. Cijenu te polarizacije su, bez svoje volje, platili Srbi iz Republike Srpske. ↩︎
- Po mom mišljenju, glasanje Srba iz Republike Srpske na lokalnim izborima u Srbiji, ako i imaju zakonsko pravo, je pogrešno, jer nema ni marginalan politički uticaj na ishod izbora, a daje kartu u ruke denuncijantima koji igraju na nacionalni razdor, i ako bi oni i bez toga našli dovoljno izgovora. ↩︎
- Apetite i programe, uostalom, vrlo glupe, kao da Vojvodina ima ikakve državotvorne potencijale, i kao da bi mogla da se održi u nezavisnosti odvajanjem od Srbije, a ne da trenutno bude raskomada i apsorbovana između Hrvatske, Mađarske i Rumunije, koje nemaju baš nikakvog interesa za nekavom nezavisnom Vojvodinom. ↩︎
- Istorija srpskog naroda, knj. VI-2, Beograd: Srpska književna zadruga, 1983, str. 50. ↩︎
- Neka čitalac, recimo, ukuca u pretraživač na tviteru, latinicom i ćirilicom riječi „prekodrinac“ i „kosovar“, e da bi se uvjerio o razmjerama ove kampanje. ↩︎
