Počev od prvog veka, doba principata, područje današnjeg Đerdapa pripadalo je Rimskom carstvu. Ulovljena riba, saglasno načelu Res nullius primi occupantis, po pravilu je putem originarnog načina sticanja- okupacijom, postajala vlasništvo ribarevo. U starom Rimu postojala je potpuna sloboda ribolova, čak i na tuđem zemljištu-pricip važeći i za đerdapsko područje. U srednjem veku gradska ili seoska opština mogla je imati svoj ribolov- ribolovno područje- piscaciones- koje je mogla izdavati u zakup članovima zajednice, no konkretnih podataka da je tako postupano na Đerdapu iz toga razdoblja nema, što opet nije smetnja pretpostavci o takvim gestovima kao delovima običaja, na čemu se može graditi i predstava o kolektivnoj svojini u poznijim vremenima. Iz perioda osmanske uprave mnoštvo tapija izdavanih za đerdapske garde sadržale su različite formulacije, oznake vakufa kojima pripadaju, iz čega se može zaključiti da su prihodi iz njih pripadali različitim mestima: “vakuf Dveju Časnih Svetinja“– Meka i Medina, kada se govori o gardi Sibirfišta, “Časni vakufi carskog imareta koje je u bogougodne svrhe sagradio i podigao u blizini časne džamije Velike Aja Sofije u Istanbulu pokojni sultan Mahmud han Gazija“- za Alovište, “carski vakufi“- Gornjak garda, “Vakufi carskog veličanstva“- Kladušnička garda… Za “Dva sveta grada“ išli su prihodi garde Lasa. Međutim, postiji i objašnjenje u prilog tezi da se ipak radi o jednom vakufu: “Vakuf Mahmuda Prvog bio je u nadležnosti kancelarije vakufa dva sveta grada, Meke i Medine, na čijem čelu se nalazio starešina harema; on je kontrolisao rad svih vakufskih mukata, pa i fetislamske, zbog čega je narod verovao da je Krajina bila sultanijino apanažno dobro“- piše Tatjana Katić.
Nešto drugačiji stav po pitanju prava carskog hasa i kasnije vakufa na Đerdapu, u odnosu na onaj manifestovan turskim starim tapijama, gde lokalni Turci nisu mogli imati pravo vlasništva odnosno raspolaganja potpunim otuđenjem, izneo je Mihailo Petrović Alas u kapitalnom radu Đerdapski ribolovi u prošlosti i u sadašnjosti 1941.g, baštineći ga manje na pravnim izvorima opšteg karaktera a više na činjenicama do kojih je dolazio terenskim istraživanjima: “Do početka 19.veka virovi oko Kladova pripadali su Turcima što su živeli na ostrvu Ada Kale i u gradu Fetislamu kod Kladova. Kad su vlasnici tih virova, za vreme srpskog i ruskog rata sa Turcima napustili mesta stanovanja i otišli neznano kuda, pravo vlasništva na te virove prešlo je na turski carski vakuf“ . Po Petrovićevom stavu, radilo bi se o “mulk“ stvarima, koje je sultan prenosio u eksluzivno vlasništvo feudalca, tako da ih ovaj može dalje “prodati, pokloniti, založiti ili uvakufiti“. U tom kontekstu čini nam se važnim znati da je isprava “tapija“ u osmanskom pravu imala složenije značenje posmatrano prema karakteru “tapije“ u srpskom pravu odnosno u ovdašnjem uobičajenom smislu. Tako i dokument na koji se M.Petrović poziva jeste samo “naknada za posed“ a ne potvrda vlasništva. Kao neposredna potpora takvom stavu stoje brojne tapije kladovskog šerijatskog suda iz ranijeg perioda. Konačno, saglasno islamskom pravu, počivajućem na Koranu, prirodna bogatstva, kao što su “zemlja i ono što se nalazi ispod nje“ sopstvenost su sultana. Sultan je dalje svoja prava konzumirao ili neposredno ili ustupanjem na korišćenje drugim osobama, sultanijama, velmožama, pa i konstituisanjem stvarnopravnih ovlašćenja carskog vakufa. Nije nevažno znati da u narodnom jeziku dugo vremena nisu postojale reči-izrazi za apstraktni pojam svojine, vlasništva, sopstvenosti; čak ni Vukov “Rječnik“ ne poznaje pojam “svojina“ odnosno “vlasništvo“. Zato su, tvrdi Andrija Gams, “postojale druge reči za prisvajanje i ako ne u smislu punog i isključivog prisvajanja; ponekad se čak ne zna da li se reč odnosi na označenje samog predmeta prisvajanja ili na način prisvajanja, poput reči “baština“ za zemlju nasleđenu od predaka .
Oblast Ključa sa Kladovom i okolnim selima, Vidinski pašaluk, prisajedinjena je Srbiji tek novembra 1833.
Iz 1838.g. potiče pismo koje svedoči o razmatranju potrebe izgradnje nove crkve u Kladovu: -Stojanović Stefan knezu Milošu- Kragujevac: “raport vojnog komandanta o potrebi da se gradi crkva u Kladovu, jer je stara sasvim propala, pa kako su majstori koji su podigli crkvu u Aleksincu ovamo došli to bi moglo da se počne, ako knez hoće da plati na ruke“.
Još pre nego što će ta tvrđava biti predata Srbiji (1867.g.), knez Miloš Obrenović odredio je da deo poreskih dažbina na ime ulova ribe- vekovima imovina islamskih bogomolja- bude prihod kladovske crkve. Miloševi darovi nisu dugo nadživeli srpskog vladara- nemuštim tumačenjem normi izuzeti su iz prinadležnosti crkve kladovske.
Prihodi koje je knez Miloš namenio kladovskoj crkvi predmet su komentara Milana Đ.Milićevića na proputovanju kroz ove krajeve koncem 19.veka:
Od Kladova do Radujevca mnoge putnike zanimaše pitanje o nekakvoj crkvenoj pari u grošu. Nije to Petrov dinar, ali je stvar ipak zapletena.
Još za Turaka, pričaju neki putnici, davala se na ribu, krupniju od 20 oka, koja se ulovi u Dunavu od Donjega Đerdaca do Brze Palanke, po 1 para od groša Džamiji. Od te takse oslobođena je samo riba: Som, Jesetra, Moruna, n Pastruga. Te su krasnice mogle ući u čovečija usta bez ikakve takse!
Knez Miloš, kad zauze Ključ i Krajinu, pravo na, tu taksu prenese na kladovsku crkvu, koja je, posle, to pravo davala pod arendu za 100, 120, do 130 dukata na godinu.
U najnovije vreme, nađe se neki arendator ribolova, koji se odupre plaćanju te crkvene pare. Stvar dođe pred sud. Prvi sud presudi da arendator plaća i tu paru, kako se obavezao. Ali veći sud, koji više zna n više vidi, nađe da nigde u zakonima ne piše ništa, o toj crkvenoj pari, pa zato presudi: da arendator ne mora te pare plaćati! Arendator dakle dobi! Crkva izgubi! Sa svim prirodno: veliki sudovi sude samo po zakonu: što nije pomenuo zakon, to uzalud zna ljudska pamet i ljudski život!
Živela pravna, svest !
„Sramio se ko o njoj zlo mislio!“
Zakone pravilno znaju čitati i razumevati samo stručnjaci — pravnici!….
A….. zakone prepravljaju i usavršavaju obično nestručnjadi! Ene, kud sebe ja odoh!
215-216 M.Đ Milićević “S Dunava na Pčinju- listići iz dnevnika“ Godišnjica Nikole Čupića 1.1.1880.
***
U Popisu stanovništva i imovine sreza ključkog 1863.g. kao dobra Crkve Kladovske evidentirani su: dva dućana, jedan rit u ataru Kladovskom i “od kormalnušluka Sipskog kod 1000 groša, 3 talira, od ribolova od groša jednu paru od prilike mesečno 10 talira, od vakuvluka livada Rečičkih 4 cv, svega 14 talira“
***
“Stojanović Stefan knezu Milošu- Kragujevac: raport vojnog komandanta o potrebi da se gradi crkva u Kladovu, jer je stara sasvim propala, pa kako su majstori koji su podigli crkvu u Aleksincu ovamo došli to bi moglo da se počne, ako knez hoće da plati na ruke.“
1838, maj 2, Negotin KK/19-614, original 2l
***
Mnoštvo godina docnije ideja da u sklopu kladovskog starog grada- nekadašnja “Pobeda islama“ bude podignuta crkva brvnara u spomen na hrišćanske stradalnike, našišla je na ignorisanje nekih velikodostojnika i gradskih otaca. O tim vremenima “tranzicionog nespokoja“ ostalo je svedočanstvo ( beogradski dnevnik Danas, 9-10.9.2000.g, s.30, intervju sa episkopom timočkim Justinom Stefanovićem) pod naslovom: “Crkva treba da sačeka sa oglašavanjem oko izbora“… Nesporno je da je naš episkop dugogodišnjim radom uspeo pomoći eparhiotima da prevaziđu stanje “spavanja dubokim snom“, kako je oslikao prilike u Zaječaru- “ čvrsto utemeljenom na materijalističkoj ideologiji“. Episkopovo pak rečito ćutanje povodom apela iz 2004.g. da podrži inicijativu za obeležavanje 600.godišnjice prestavljenja Prepodobnog Nikodima Tismanskog pristupanjem gradnji jedne crkve makar i brvnare u kladovskom starom gradu ili na drugoj pogodnoj lokaciji, moglo bi biti sagledivo kroz okolnost da je prioritet dao podizanju hrama u sedištu Timočke eparhije, nastojeći da učvrsti bedeme pravoslavlja tamo gde smatra da je to najpotrebnije.
