Siguran sam da si ti koji ovo sada čitaš rođen kao pravoslavan, u pravoslavnoj porodici; i da su tvoji dedovi i preci bili pravoslavni. Odrastao si poštujući od malena svete mošti, u lepim hramovima sa veličanstvenim ikonama, uz horove koji pevaju kao anđeli, u svetim manastirima, sa srpskim svetiteljima, učeći se u bogoslovskim školama, učestvujući na svetim službama sa mnogim sveštenicima i episkopima – ukratko, u jednoj uređenoj Crkvi, već izgrađenoj i materijalno i duhovno. Ako si rođen kao pravoslavan? Slava Bogu. A sada zamisli jedno mesto koje nema ništa od onoga što si ti oduvek imao i koje je, ne poznajući ništa od toga što ti imaš, izabralo da bude pravoslavno po Božijoj blagodati. Ovo je naša priča. Ta pustinja zove se Brazil.
Istorija nastanka pravoslavnih crkvenih zajednica u Brazilu
Počeci Pravoslavne Crkve u Brazilu prate migracione tokove s kraja XIX i početka XX veka iz Sirije, Libana i Palestine, iz Istočne Evrope, Rusije, Grčke i Ukrajine. U početku su ove grupe povremeno primale sveštenike, a kasnije su se organizovale parohije, kao u slučaju Brazila, gde je prva liturgija služena u Sao Paulu 1897. godine, a prva crkva u Sao Paulu osnovana je 1904. godine od strane arapskih imigranata, pod okriljem Antiohijske patrijaršije. Slično je bilo i sa grčkom imigracijom u XIX veku, a kasnije je 1905. godine otvorena prva crkva u državi Santa Katarina, u Florijanopolisu, na jugu Brazila.
Foto: Blagoveštenjska crkva u Sao Paolu iz 1904. godine, izvor: arquidioceseortodoxa.com
Slovenska, ruska i ukrajinska imigracija nastanila se na jugu Brazila; prva ruska crkva Svetog Jovana Bogoslova osnovana je 1912. godine u Kampina das Misoes, u državi Rio Grande do Sul. U gradu Sao Paulu prva ruska parohija osnovana je 1925. godine, a u Rio de Žaneiru je 1930. godine organizovana još jedna ruska parohija.
Ukrajinska imigracija počinje krajem XIX veka, 1895. godine, u državi Parana, na jugu Brazila, ali su ove grupe bile zajednice povezane sa Rimom, tzv. unijati. Drugi migracioni tokovi doveli su i druge verske grupe. Godine 1945. stigli su pravoslavni koji su bili u vezi sa Ruskom pravoslavnom crkvom. Danas je Ukrajinska pravoslavna crkva povezana sa Carigradskom patrijaršijom preko jedne eparhije u Sjedinjenim Američkim Državama. Postoje još dve kanonske Crkve u Brazilu: Poljska pravoslavna crkva i Srpska pravoslavna crkva, čije ćemo poreklo objasniti.
Početak brazilske pravoslavne misije
Ovo je iznenađujuća priča o tome kako je jedna grupa „bogotražitelja“ na kraju pronašla Pravoslavnu Crkvu izvan istorijskih pravoslavnih crkava koje su od XIX i XX veka postojale u Brazilu. Pravoslavni kulturni i verski kontekst bio je ograničen na etničke zajednice iz zemalja porekla. Liturgije i službe služene su na njihovim maternjim jezicima: arapskom, grčkom, ukrajinskom i crkvenoslovenskom; Brazilci nisu imali pristup pravoslavnom verskom životu.
S druge strane, u postmodernom kontekstu druge polovine XX veka, između 1960. i 1980. godine, dešavaju se različiti kulturni i politički događaji koji pokreću potragu za novim smislom života: Vijetnamski rat, Hladni rat, hipi revolucija, upotreba droga, seksualna revolucija. U Brazilu – vojni udar 1964. godine. Na religijskom polju pojavljuje se Teologija oslobođenja, marksističke orijentacije; napredovanje protestantskih sekti; opšte versko razočaranje. To je podstaklo potragu za smislom u „egzotičnim“ doktrinama: Hare Krišna, zen-budizam, transcendentalna meditacija, joga, afrički kultovi, spiritizam Alena Kardeksa, koji je bio veoma snažan u Brazilu.
Isti fenomen dogodio se i u SAD, možda još intenzivnije; nazvan je „postmodernističko razočaranje“. Primer tog perioda je Serafim Rouz, protestantskog porekla, koji je u kineskom taoizmu tražio mudrost, učio kineski u Kaliforniji, da bi se na kraju obratio Pravoslavlju; postao je monah manastira Svetog Germana u Kaliforniji.
Ni u Brazilu nije bilo mnogo drugačije. Jedna grupa mladih „bogotražitelja“, organizovala se radi proučavanja istočnih doktrina, posvetila se čitanju dela o metafizici, kosmologiji, taoizmu, budizmu, islamu, tradicionalnoj astrologiji, mitologiji i simbolizmu. Bilo je to plod čistog razočaranja u ustanovljene religije. Vredi podsetiti da su u tom periodu pravoslavne zajednice u Brazilu bile koncentrisane na jugoistoku i jugu zemlje; malo je Brazilaca imalo pristup pravoslavnim službama, a Pravoslavlje je na neki način bilo nepoznato široj javnosti.
Ukratko, verski život – katolički i protestantski – bio je u krizi; Pravoslavna Crkva malobrojna i bez društvene projekcije; svako je tražio nešto za šta će živeti. „Ezoterično znanje“, recimo kosmološko razumevanje poretka prirode, davalo nam je uverenje da postoji Kosmos koji je stvorio Bog i da je istina skrivena u drevnim duhovnim tradicijama – trebalo ju je pronaći. Podsetimo se mudraca sa Istoka i potrage za Bogom… (Mt 2, 1–12).
Čitali smo različite autore koji su govorili o postojanju primordijalne Tradicije: Rene Genona, Šuona i druge. Sve dok konačno nismo stupili u kontakt sa jednim Genonovim prevodiocem u Portugaliji, koji je 1985. godine došao u Brazil da učestvuje na jednom događaju o simbolizmu – i tu sve počinje.
Foto: pravoslavana misija u El Salvadoru pod kanonskom juriscikcijom SPC (ustupljeno od autora)
Otkriće Pravoslavlja
Prevodilac Renea Genona u Portugaliji bio je novinar A.K.Karvaljo, koji je učestvovao na dva događaja u Brazilu, u Rio de Žaneiru i u Resifeu, na severoistoku. Tu smo otkrili da je on pravoslavni sveštenik u Lisabonu, u Portugaliji, i održao nam je dva kratka kursa: jedan o Tradiciji i tradicijama – temi koja nas je oduševljavala – i drugi o Crkvi i crkvama, o ranom hrišćanstvu i Pravoslavnoj Crkvi. Bilo je to krajem 1985. godine. Karvaljo je bio sveštenik Pravoslavne Crkve Portugalije, a njegov jerarh bio je mitropolit Gavrilo Lisabonski (Juan Eduardo Henrique Pinto da Rocha). Preko Karvalja stupili smo u kontakt sa mitropolitom Gavrilom kako bismo posetili Portugaliju i upoznali Pravoslavnu Crkvu s druge strane Atlantika.
Mitropolit Gavrilo bio je Portugalac koji je prešao u Pravoslavlje u Ženevi, u manastiru Ruske zagranične crkve, kod episkopa Antonija Bartoševiča. Zamonašio se, proveo jedno vreme na Svetoj Gori, a potom studirao na Institutu Svetog Sergija u Parizu. Zatražio je blagoslov svoga episkopa i započeo misiju u Lisabonu, koja je imala izuzetan prijem i veliki rast, ali je njegov episkop odbijao da pošalje druge sveštenike u pomoć misiji. Suočen s tim problemom, zatražio je blagoslov da potraži drugu jurisdikciju.
Tadašnji arhimandrit Jovan otišao je u Atinu da zatraži pomoć od Starokalendarskog sinoda mitropolita Avksentija (nekanonska crkvena struktura). Međutim Sinod je odlučio da ga hirotoniše za vikarnog episkopa za Zapadnu Evropu. Hirotonija je izvršena u julu 1978. godine, a hirotonisali su ga mitropoliti Kalist Korintski, Gerontije Pirejski i Antonije Megaridski.
Tako počinje novo poglavlje istorije Pravoslavne Crkve u Portugaliji, koja se poziva na apostolsko utemeljenje u I veku i na postojanje brojnih lokalnih zajednica na Iberijskom poluostrvu. Imamo svedočanstvo želje Svetog apostola Pavla da poseti Španiju (Rim 15, 24–28) i zapis Svetog Klimenta Rimskog iz 96. godine, koji veliča apostolski rad apostola Petra i Pavla „koji su, propovedavši pravdu Jevanđelja po celom svetu, stigli do krajnjeg zapada“ (Conradus Kirch, Enchiridion Fontium Historiae Antiquae, 5. izd.).
Postoje i istorijska svedočanstva o lokalnim crkvama vernim pravoslavlju Jedne Crkve, koje su od IX veka potpale pod rimski centralizam koji je ugušio prava lokalnih crkava i njihove obrede – u Portugaliji brakarski, a u Španiji mozarapski. Hrišćanstvo je tamo postojalo još od I veka.
Foto: mati Ines i prota Aleksis sa mitropolitom Amfilohijem u Gvatemali (ustuljeno od autora)
Poseta Manastiru Preobraženja, Mafra, Portugalija
U junu 1986. godine naša grupa od devet osoba iz Resifea i četiri iz Rio de Žaneira stigla je u manastir Preobraženja Gospodnjeg u Mafri, blizu Lisabona, gde smo tokom 30 dana intenzivno učili o istoriji Crkve, Tradiciji, Patristici, Liturgiji i monaškom životu. Bili smo oduševljeni bogatstvom Pravoslavne Tradicije, monaškim životom, liturgijom i ikonama. Odlučili smo da budemo primljeni u Pravoslavnu Crkvu i zatražili smo sveštenika koji bi nas opsluživao u Brazilu. Mitropolit Gavrilo je odbio; odlučio je da rukopoloži dvojicu iz grupe i da mi sami „stvorimo“ Crkvu u Brazilu. Objasnio je da to nije uobičajen put, da mi „nismo normalni“, ali da se uzdamo u Boga.
Prihvatili smo taj izazov i tu avanturu u veri, kao Avraam – ne znajući kuda idemo. Od toga će se navršiti 40 godina; ako još stojimo, to je isključivo delo Božije i delo Njegove blagodati. U julu 1986. godine rukopoloženi su prezviteri Pavle (koji je potom postao monah) i Aleksis (oženjen, uz pristanak svoje supruge Marije).
Vratio sam se u Resife držeći u ruci samo antimins – bez rase, bez odeždi, bez liturgijskih predmeta, bez crkve i bez vernika… To je bila pustinja, i to u bukvalnom smislu reči. Bez prethodnih bogoslovskih studija – potpuno ludilo u Hristu. Počeli smo učiti se kroz liturgiju, molitvu i studije koje traju do danas, 40 godina kasnije. Osnovane su dve parohije: jedna u Resifeu – Svete Trojice, i druga u Rio de Žaneiru, posvećena Presvetoj Bogorodici.
Ova „brazilska“ pravoslavna misija bila je povezana sa Pravoslavnom Crkvom Portugalije, koja je oko 1990. godine kanonski primljena u Poljsku pravoslavnu crkvu, pod omofor mitropolita Vasilija. Godine 1992. hirotonisan je brazilski episkop i osnovana je eparhija za Rio de Žaneira i Olinde–Resife. Kasnije je hirotonisan i vikarni episkop za Resife.
Godine 1997. upokojio se mitropolit Gavrilo, a izabran je mlađi episkop koji je za četiri godine promenio sve; različiti administrativni i drugi problemi doveli su do krize u Crkvi Portugalije i u Brazilu, upravo 2000. godine, posle jednog hodočašća u Jerusalim. Kao posledica toga, Sinod Poljske crkve, nakon što je upozorio novog mitropolita da ispravi više stavova i postupaka, razrešio ga je. Tada je eparhija Brazila, sa arhiepiskopom i pomoćnim episkopom, stavljena direktno pod jurisdikciju Poljske crkve.
Istovremeno, u Brazilu su problemi iz Portugalije pogodili i naše parohije i vernike na severoistoku. Nakon što smo se okupili i pojedinačno konsultovali sve odrasle vernike, odlučili smo da potražimo drugu jurisdikciju. Tako sam u julu 2000. godine posetio Njegovo Preosveštenstvo mitropolita Mitrofana u Pensilvaniji (SAD), predali smo mu svu dokumentaciju i izveštaj o našoj situaciji. Praktično, skoro svi klirici severoistoka Brazila zatražili su otpust: tri prezvitera, jedan jeromonah, jedan đakon, dve monahinje i tri ipođakona. Potpisali smo molbe za kanonski prijem i u februaru 2002. godine zvanično smo primljeni u istočnoameričku eparhiju Srpske pravoslavne crkve.
Foto: prota Aleksis sa vladikom Kirilom (ustupljeno od autora)
Pravoslavna Crkva u Brazilu čini manje od 1% stanovništva od 214 miliona ljudi; ona nije manjina – ona praktično ne postoji kao društveni verski fenomen. Godine 2011. osnovana je Eparhija buenosajreska, za Južnu i Centralnu Ameriku, Srpske pravoslavne crkve, po inicijativi blaženopočivšeg mitropolita Amfilohija, koji je sanjao da donese Pravoslavlje u naše latinoameričke zemlje. Naš Otac i Arhipastir od 2018. godine je Njegovo Preosveštenstvo episkop buenosajreski i južno-centralnoamerički g. Kirilo (Bojović). To je najveća pravoslavna eparhija na svetu: 19 miliona kvadratnih kilometara i više od 500 miliona stanovnika. Ovo je, ili bi trebalo da bude, veliki misionarski prostor.
Parohije koje sam opsluživao – Svete Trojice, a potom Uspenja Presvete Bogorodice – bile su moja duhovna podrška da otvorim nekoliko misija, čak i bez finansijskih sredstava, u Resifeu, Belo Žardinu i Karuaru, u državi Pernambuko gde živim, kao i u državi Maranjao, na severu Brazila.
Foto: mitropolit Amfilohije i prota Aleksis u pravoslavnoj misiji u Gvajakilu u Ekvadoru (ustupljeno od autora)
Kasnije, sa blagoslovom mitropolita Amfilohija, 2012. godine otvorili smo misiju u Gvajakilu, u Ekvadoru; potom još jednu u mojoj rodnoj zemlji El Salvadoru 2013. godine, koju danas posećujem samo jednom godišnje zbog nedostatka sredstava. Godine 2017. radili smo na prijemu manastira Svete Trojice u Gvatemali, kojim upravlja igumanija mati Ines, a koji poseduje imanja, zgrade, jednu parohiju u glavnom gradu i jedan univerzitet. Nažalost, posle osam godina, zbog nedostatka sveštenika, zatražili su prelazak u Vaseljensku patrijaršiju.
Naša misija danas
Neispitivi su putevi Gospodnji, Koji nas je raznim načinima doveo do Svoje Svete Crkve. Slava Bogu našemu! Naš današnji rad je istovremeno održavanje postojećeg stanja i briga za budućnost. Tokom skoro 40 godina nastojali smo, pre svega, da vršimo sveta bogosluženja; naši sveštenici su uglavnom stariji od 70 godina, a dvojica su u šezdesetim. Ipak, danas nam se mnogi mladi približavaju preko interneta. Prenosimo liturgiju uživo, imamo WhatsApp grupe, pravim video-sadržaje o raznim pravoslavnim temama i na taj način vršim katihezu. Imamo izdavačku kuću za objavljivanje pravoslavnih knjiga, koja je danas referentna u celom Brazilu. Imamo tri parohije i jedan mali manastir sa jednim monahom, jer se iguman Petar upokojio u februaru 2025. godine. Iz naše misije ponikle su monahinje koje se danas podvizavaju u Francuskoj, SAD i Argentini.
