Bosna nikada nije posjedovala jedinstveni nacionalni identitet u modernom smislu. Osnovana u sporazumu koji je zaustavio rat u Bosni i Hercegovini, zemlja ostaje usidrena u ustavnom balansu koji odražava pluraljitet umjesto jedinstva. Ona ostaje zajednički politički prostor Bošnjaka, Hrvata i Srba, tri istorijske zajednice čije uspomene, strahovi i aspiracije divergiraju daleko češće nego što se konvergiraju.Dejton nije izmislio ovu strukturu. On ju je samo formalizovao. Politički poredak Bosne počiva na priznavanju tri konstitutivna naroda čiji identiteti oblikuju strukturu države.Bošnjaci, uglavnom muslimani, čine demografsko jezgro zemlje. Hrvati, uglavnom katolici, kulturno gledaju prema Zapadu. Srbi, pretežno pravoslavni, istorijski i institucionalno su povezani sa Srbijom. Dejton je kodifikovao njihov ustavni status i izgradio političku arhitekturu oko njihove koegzistencije.Međunarodna diplomatija često govori o „Bosancima“ kao da su oni formirali ujedinjeni politički narod, ali Bosna i Hercegovina nema takav demos. Njen ustav priznaje tri konstitutivna naroda kao osnovne subjekte države, svaki sa svojim mandatom, svojim lojalnostima i svojim razumevanjem onoga što suverenitet treba da znači.Zemlja funkcioniše ne kroz nacionalnu koheziju već kroz pregovaranu koegzistenciju.Ova polazna tačka je esencijalna. Bez nje, Bosna izgleda haotično, njene institucije neprozirne, njeni sukobi iracionalni. Sa njom, logika postaje jasna: Bosna nije nacionalna država, već politički aranžman dizajniran da upravlja razlikama. Sistem izgrađen da spreči dominaciju, ali onaj koji se bori da proizvede istinsku samoupravu.Mir traje, ali istinski suverenitet nedostaje. Ukorijenjena u sporazumu koji je zaustavio najkrvaviji evropski sukob od 1945. godine, Bosna i Hercegovina nastavlja da bude zemlja koja administrira, bira i pregovara, ali ne vrši istinsku samoupravu. To je jedino mesto na kontinentu gde je stabilnost pažljivo inženjerizovana dok politička zrelost ostaje strukturalno nemoguća. Zemlja suspendovana između mira i autonomije, vladaju je njene institucije ali nadziru sile iznad njih.Težina godišnjice Dejtona ne može se razumjeti bez prisećanja rata koji joj je prethodio, ne kao sekvence vojnih operacija već kao moralne katastrofe koja je razbila evropsko uverenje da je post-hladnoratovski poredak učinio velika nasilja zastarelim. Bio je to sukob koji je otkrio krhkost evropske moralne samopodobe: rat koji se odvijao na kontinentu upravo u trenutku kada je Evropa zamišljala sebe izvan takvog varvarstva.Opsada gradova, uništenje zajednica i kolaps običnog života otkrili su koliko brzo obećanja nove ere mogu ustuknuti pred okrutnostima stare.Kada je Dejtonski sporazum potpisan u Parizu 14. decembra 1995. godine, borbe su prestale, ali politička borba oko oblika države je tek počela.Rat koji je razdirao Bosnu između 1992. i 1995. nije bio građanski rat u konvencionalnom smislu. Bio je to najkrvaviji evropski sukob od 1945. godine, skoro sto hiljada mrtvih, više od polovine populacije raseljeno, čitavi gradovi izbrisani kao da nikada nisu postojali.Evropa, opijena krajem istorije, otkrila je da njena zemlja još uvek može piti krv u industrijskim količinama. Dejton je zaustavio ubijanje, ali nije vratio suverenitet. Zamrzao je rat u institucije i nazvao rezultat mirom.Tri decenije kasnije, Bosna i Hercegovina ostaje poslednji zapadni protektorat na kontinentu. Stvarna moć ne boravi u njenim parlamentima, njenim tri predsjednika ili njenih četrnaest skupština. Ona boravi u rukama jednog neizabranog stranog zvaničnika, Visokog predstavnika, koji može donositi zakone dekretom, smenjivati izabrane lidere, poništavati sudske presude i prepisivati krivični zakon po volji.Ovo nije tranzicioni aranžman koji je pošao po zlu. Ovo je upravljana suverenost, živi relikvijat liberalno-imperijalnih 1990-ih koji je nekako preživeo u doba koje više ne veruje u njegove premise.Zapad je gledao ovaj kolaps sa fascinacijom, krivicom i paralizom. Evropska diplomatija bila je zarobljena između svoje moralne retorike i strateške opreznosti. Sjedinjene Američke Države su oklijevale da intervenišu odlučno sve do poslednje godine.Kada je mir konačno došao, stigao je ne kroz konzistentnu moralnu viziju već kroz iscrpljenost i priznanje da neuspeh u okončanju sukoba bi potkopao moralnu samopodobu koju je Zapad izgradio posle Hladnog rata. Rat je postao moralni dug koji je morao biti plaćen kroz konstrukciju poretka koji bi sprečio njegovo ponavljanje.Dejton nije bio samo mirovni sporazum. Bio je gest iskupljenja. Izrazio je uverenje da stabilnost može biti inženjerizovana ako međunarodna zajednica preuzme odgovornost za politički život zemlje čije su institucije bile uništene.Ovo uverenje oblikovalo je poseban karakter postratnog sporazuma. Zapad nije samo želio okončati rat; želio je upravljati moralnim posledicama dopuštanja da Evropa ponovo padne u zločin.
Dejton je stoga postao više od primirja. Postao je osnova pedagoškog projekta: Bosna nije samo trebala biti stabilizovana, trebala je biti naučena kako da funkcioniše.Ono što je počelo kao hitan odgovor na moralnu krizu otvrdnulo je u upravljačku filozofiju, uverenje da ranjeno društvo može biti izliječeno samo ako je njegova politička zrelost neodređeno odgođena. To uverenje proizvelo je jedinstvenu političku arhitekturu sastavljenu od tri konstitutivna naroda (Bošnjaci, Hrvati, Srbi), dva skoro suverena entiteta, deset kantona, četrnaest parlamenata, tročlano predsjedništvo i lavirint prava veta koji su namjerno dizajnirani da zamrznu politiku umjesto da je omoguće. Rat je završen, ali politika je stavljena u kriostazu: mir kroz paralizu.Na vrhu ove zamrznute strukture stoji ured koji nikada nije bio namijenjen da preživi ovako dugo. Zamišljen 1995. godine kao privremena stabilizujuća prisutnost, Visoki predstavnik je transformisan u Bonu dvije godine kasnije u neizabranog izvršnog naoružanog moćima bez premca u savremenoj Evropi. Takozvane Bonske moći dozvoljavale su akte koje nijedna bosanska institucija ne može pregledati i nijedan elektorat ne može obrnuti.Ustavni sud Bosne i Hercegovine svečano je proglasio sebe nekompetentnim da sudi o akcijama svog stranog nadglednika. Suverenost boravi ne u Sarajevu, Banjoj Luci ili Mostaru, već u rukama evropskog civilnog službenika odgovornog nikome unutar zemlje koju vlada.Ono što je dizajnirano kao privremeni autoritet postalo je strukturalno neophodno. Što je više Visoki predstavnik intervenisao, to su se domaći akteri više prilagođavali njegovom prisustvu.Kompromis je postao iracionalan kada je konačna arbitraža uvek dolazila odozgo; politička odgovornost je atrofirala jer više nije bila potrebna. Generacija lidera naučila je vladati sa očekivanjem vanjske korekcije. Ured koji je trebalo kultivisati autonomiju postao je njena primarna prepreka.Tako je mehanizam stvoren da izliječi traumatizovano društvo tiho evoluirao u eksperiment u post-nacionalnom upravljanju, laboratorij za zapadno uverenje da administrativni nadzor može trajno zamijeniti političku odgovornost, da demokratski oblici mogu opstati čak i kada je demokratska agencija suspendovana, da država može ostati mirna ali ne suverena, funkcionalna ali ne slobodna.Bosna danas je živi dokaz da stabilnost inženjerizovana odozgo može biti zapanjujuće izdržljiva i da je cijena takve izdržljivosti neodređeno odgađanje samouprave. Paradoks se produbio kada je sam ured odlutao van međunarodnog pravnog okvira koji ga je nekada usidrio.Trenutni Visoki predstavnik, Kristijan Šmit, nikada nije bio potvrđen od strane Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija. Rusija i Kina odbile su validirati njegovo imenovanje. Zapadne vlade odgovorile su ne tražeći obnovljenu legitimnost već proglašavajući legitimnost nepotrebnom.Šmit, bivši član njemačkog Bundestaga i savezni ministar iz Hrišćansko-socijalne unije, tako vrši ured čiji autoritet sada počiva isključivo na zapadnom priznavanju umjesto na univerzalnom mandatu zamišljenom 1995. godine. Bosna je stoga vladana stranim zvaničnikom čiji je autoritet međunarodno osporen ali domaće izvršiv.Šmit vlada u liku kolonijalnog administratora koji proglašava demokratiju dok vrši apsolutizam. To je situacija u kojoj formalna arhitektura suverenosti protivreči materijalnom vršenju moći.Ovaj model nema analoga nigdje drugo. Drugi protektorati postoje, ali nijedan sa ovim stepenom ustavne upletenosti. Okupacije se dešavaju, ali nikada sa ovim slojem demokratske institucionalizacije. Međunarodna povjerenstva su pokušana, ali nikada ugrađena unutar onoga što je nominalno funkcionalna ustavna demokratija.Bosna nije ni kolonija ni demokratija, ni suverena država ni administrirana teritorija. Ona je vladana kroz aranžman koji ne može biti kategorizovan jer nikada nije bio dizajniran da opstane izvan svog tranzicionog trenutka. Njegovo kontinuirano postojanje nije znak strateškog dizajna već političke iscrpljenosti. Opstaje jer je Evropa postala nesposobna da zamisli balkansku državu koja se sama upravlja bez nadzora. Ono što izgleda kao separacija moći jeste, u istini, lanac komande. Savremeni Zapad upravlja poslušnošću pod imenom konsenzusa.Ustavni sud zauzima slično dvodomnu poziciju. Izgleda da utjelovljuje konačni autoritet vladavine prava, ali tri od njegovih sudija su strani državljani imenovani ne od građana već od međunarodnih aktera. Tokom godina sud se pomjerio od ustavnog arbitra do nadzornog instrumenta, tumačeći ključne odredbe na načine koji se slažu ne sa pregovaranim balansima već sa administrativnom logikom međunarodnog prisustva.U praksi postao je ekstenzija međunarodnog nadzora, institucija čija jurisprudencija odražava ne trenje domaćeg pluralizma, već prioritete poretka održavanog odozgo.Posljedice ovog sistema postale su nepogrešive 2025. godine, kada je Milorad Dodik, izabrani predsjednik Republike Srpske, osuđen po krivičnom članu koji nije postojao dok ga Visoki predstavnik Kristijan Šmit nije sam stvorio. Epizoda je otkrila ne institucionalni kvar već logiku poretka izgrađenog na delegiranom autoritetu umjesto demokratskom mandatu.U bilo kom ustavnom sistemu zakonodavstvo potiče iz parlamenta, provodi ga izvršna vlast i pregleda sudska. Ove tri funkcije su separirane ne iz proceduralne pedantnosti već da spreče upravo koncentraciju moći koja pretvara legalnost u instrument discipline.U Bosni Visoki predstavnik je postepeno došao da funkcioniše kao sve tri. On piše zakon, on provodi zakon i stoji izvan sudskog pregleda.Apsurd se otkrio u potpunosti te godine. Kada je Dodik odbio objaviti dekret izdat od Šmita, Visoki predstavnik nije tražio političko pregovaranje ili sudsko pojašnjenje. Umjesto toga, izmijenio je krivični zakon ex post facto da kriminalizuje nepoštovanje svojih naredbi.Istražni organi zatim su otvorili postupke ne po statutu debatanom i usvojenom od izabranog zakonodavstva već po odredbi koja je postojala isključivo zato što ju je Visoki predstavnik nacrtao, donio i proglasio. Dodik je gonjen, suđen i osuđen po pravnom instrumentu autorizovanom od samog zvaničnika čiji je autoritet izazvao, postupak koji bi osramotio čak i vojni tribunal u banana republici.Na suđenju sud je pobožno primijetio da nema jurisdikciju da ispituje legalnost akata Visokog predstavnika. Tretirao je dekrete OHR-a ne kao administrativne mere podložne sudskom pregledu već kao eksternu normativnu moć izvan dometa samog ustava.Izabrani predsjednik tako je uklonjen od stranog administratora koristeći statut koji je administrator sam stvorio, proveden kroz institucije koje on u krajnjoj liniji kontroliše, i zaštićen od pregleda sudskim nalogom koji priznaje svoju sopstvenu podređenost.Ništa u ovoj sekvenci nije predstavljalo aberaciju. To je odražavalo ustavnu strukturu post-dejtonske Bosne sa savršenom jasnoćom. Ovo nije bio neuspeh vladavine prava. Bilo je to vladavine prava koja funkcioniše tačno kako je dizajnirana – pod stranom okupacijom.Odluka je preoblikovala politički pejzaž. Centralna izborna komisija poništila je njegov mandat, i privremeni nosilac dužnosti preuzeo je predsjedništvo. Novi izbori u Republici Srpskoj bili su zakazani kroz lanac odluka koji nisu zavisili od internih ustavnih procesa već od eksternog autoriteta čiji je zakon inicirao sekvencu.Glasanje je postalo referendum o legitimnosti cijele nadzorne strukture.
Čak i Dodikovi protivnici razumjeli su da je suđenje rastopilo granicu između domaće uprave i međunarodne administracije.Međunarodne reakcije otkrile su dublje kontradikcije.Zapadni diplomati opisali su slučaj kao trijumf vladavine prava dok su se oslanjali na pravnu odredbu stvorenu izvan ustavnog okvira zemlje. Evropski zvaničnici govorili su o sudskoj nezavisnosti dok su branili instituciju koja stoji izvan sudskog pregleda.Vašington je održavao oprezan ton ali je tiho preispitivao efektivnost prisilnih alata, na kraju ukinuvši sankcije u priznavanju njihove opadajuće strateške vrijednosti.U Sarajevu, političke elite tvrdile su da je presuda afirmisala državni autoritet, dok je u Banjoj Luci percipirana kao potvrda da centralne institucije funkcionišu samo dok eksterni garantor provodi njihove odluke.Njegova značajnost leži ne u sudbini jednog političara već u otkrivanju sistema gdje je moć distribuirana ali autoritet konvergira u rukama stranog zvaničnika. Pokazalo je da se politički sukob u Bosni ne odvija unutar suverenog ustavnog poretka, već unutar slojevite hijerarhije u kojoj konačna prisilna sila ostaje međunarodna. Pokušalo je da mehanizam stvoren da osigura mir sada generiše političko otuđenje i produbljuje nepovjerenje među grupama čija saradnja je esencijalna za bilo koju istinsku demokratsku stabilnost.Vašington nije ukinuo Ured Visokog predstavnika, ali je prešao od aktivnog podržavanja ka strateškom ograničenju. Tiho blokira ekspanzivne intervencije i signalizira da arhitektura nadzora ne može nadživjeti svoj geopolitički trenutak. Američka diplomatija sada govori o odgovornoj tranziciji, upravljanom razdvajanju i kontrolisanom gašenju unuobljenom nadolazećem političkom ciklusu.Pomak u stavu Vašingtona prema Bosni 2025. godine označio je prekretnicu ne samo za zemlju već za cijelu postratnu filozofiju koja je upravljala američkim angažmanom na Balkanu.Gotovo tri decenije Sjedinjene Američke Države tretirale su Bosnu kao moralni ostatak sukoba koji su bile spore da zaustave i stoga obavezane da upravljaju. Bosna je bila mjesto gdje je Zapad vježbao ideju da post-konfliktna društva mogu biti stabilizovana kroz kombinaciju međunarodnog nadzora, ustavnog inženjeringa i eksterne discipline.To uverenje, međutim, zavisilo je od unipolarnog svijeta, od geopolitičkog okruženja u kojem američka moć može biti proširena gotovo neodređeno bez strateškog troška.Do 2025. godine taj svijet se rastopio. Pažnja Vašingtona se odlučno pomjerila ka Istočnoj Evropi i Indo-Pacifiku. Rat u Ukrajini, uspon Kine i erozija američke vojne superiornosti ostavili su malo mjesta za balkanski protektorat zamišljen u moralnom jeziku 1990-ih.Tiha odluka da se ukinu sankcije Dodiku odražavala je ovu transformaciju. Nije bila podrška bilo kom lokalnom političkom akteru. Bila je priznanje da kazneni alati više ne proizvode ishode i da arhitektura prisile izgrađena poslije Dejtona više ne odgovara američkim strateškim prioritetima. Pomak Vašingtona signalizirao je da Sjedinjene Američke Države više ne nameravaju provoditi svakodnevne mehanike ustavnog sistema koji Evropa insistira da očuva.Bio je to raskid sa pretpostavkom da Bosna zahtijeva vječno tutorstvo. Umjesto moralne uslovljenosti Vašington je prihvatio pragmatičnu stabilnost. Umjesto upravljanja bosanskom političkom klasom počeo je pripremati se da se povuče i pusti političke sile unutar zemlje da se suoče jedna s drugom na svojim uslovima.Evropa nije bila spremna za ovaj pomak jer se Evropska unija navikla tretirati američko prisustvo kao kičmu svoje balkanske strategije. Evropska politika prema Bosni nikada nije bila potpuno autonomna. Bila je kalibrirana na uverenje da će Vašington na kraju garantovati stabilnost ako evropsko upravljanje posrne.Kada su Sjedinjene Američke Države počele da se povlače iz ove uloge, to je otkrilo nesposobnost EU da preuzme stratešku odgovornost.Brisel je izgradio svoj uticaj na proceduri, ne na moći. Znao je kako koordinirati dijaloge, dizajnirati putokaze i izdavati saopštenja, ali mu je nedostajalo političko jedinstvo i geopolitička težina da zamjeni američki autoritet.Njemačko insistiranje na očuvanju Visokog predstavnika nije odražavalo stratešku jasnoću već stratešku zavisnost. Maskiralo je odsustvo evropske alternative produžetkom mehanizma stvorenog kada Evropa nije bila sposobna djelovati bez američke inicijative.Za evropske donosioce odluka, posebno u Berlinu, ova zavisnost stvorila je dublju vezanost za moralni vokabular 1990-ih. Tretira Visokog predstavnika ne kao privremeni mehanizam već kao čuvara stabilnosti. Ono što je dizajnirano da zaustavi rat postalo je, u evropskoj imaginaciji, preduslov samog političkog poretka. To je pogled na svijet zamrznut u vremenu: moralizam bez suverenosti, nadzor bez kraja.Godina 2025. označila je dublji raskol jer je postalo jasno da Bosna više nije centralno pozorište zapadne moralne identitete. U 1990-ima američka intervencija na Balkanu bila je okvirena kao moralni test post-hladnoratovskog poretka. Bosna je bila mjesto gdje je Zapad vjerovao da može demonstrirati da se zločin neće vratiti u Evropu.
U mijenjajućim vjetrovima strateškog svijeta 2025. godine više ne dozvoljavaju takve eksperimente. Sjedinjene Američke Države suočavaju se sa simultanim krizama i silama u usponu. Više nemaju luksuz održavanja elaboratnih nadzornih struktura u regionima gdje su njihovi fundamentalni interesi ograničeni.Bosna, nekada simbolički centralna za zapadni narativ, sada pripada kategoriji nasleđenih obaveza koje više ne opravdavaju pažnju ili resurse.Ova rekalibracija nije bila povlačenje, već redistribucija strateškog fokusa. Odražavala je logiku multipolarnog svijeta u kojem čak i velike sile moraju prioritetizovati. Vašington je kroz svoje akcije jasno stavio do znanja da će stabilnost Bosne sada prvenstveno zavisiti od lokalne odgovornosti i regionalne diplomatije, ne od američkog provođenja.Poruka je bila da je era eksterno održavane ravnoteže istekla. Ako Bosna treba da funkcioniše kao država, moraće doživjeti posljedice svojih sopstvenih političkih odluka, i konstruktivnih i destruktivnih. Sjedinjene Američke Države više nisu težile oblikovanju ishoda već izbegavanju upletenosti.Evropa je, međutim, protumačila američki pomak ne kao strukturalno prilagođavanje već kao vakuum. Njen instinkt bio je da udvostruči na administrativnoj kontroli, da insistira da Visoki predstavnik ostane osa oko koje se cijeli sistem okreće, da tretira Bosnu kao krhku štićenicu koja ne može biti ostavljena bez nadzora.Ova divergencija između američkog realizma i evropskog tutorstva otkrila je filozofski raskol u srcu zapadnog saveza.Vašington vidi suverenost kao nešto što na kraju mora biti vršeno. Evropa vidi suverenost kao nešto previše opasno da se dozvoli. Vašington se kreće prema svijetu definisanom moći, konkurencijom i teškim izborima.Evropa se drži uverenja da sukobi mogu biti upravljani kroz beskonačni nadzor.Američki zaokret stoga je transformisao Bosnu u geopolitički simbol ponovo, ne humanitarne intervencije već zapadne nesoglasice. Zemlja sada stoji između dvije bljedućeće vizije poretka. Američka vizija koja je nekada podigla Bosnu u carstvo moralnog eksperimentisanja ustupa mjesto strateškom ograničenju. Evropska vizija koja je nekada oslanjala na američku moć bori se da održi svoje instrumente bez partnera koji ih je učinio održivim.Godina 2025. nije samo označila promjenu u politici. Označila je kraj ere u kojoj je Bosna služila kao pozornica na kojoj je Zapad izvodio svoju moralnu dramu. Ono što ostaje je geopolitička realnost u kojoj zemlja mora suočiti odgovornosti suverenosti jer svijet koji joj je nekada uskraćivao te odgovornosti više nema interes da ih nosi.Svaki od tri konstitutivna naroda tumači postratni poredak ne kroz apstraktnu ustavnu teoriju već kroz rane i strahove koji su oblikovali njihovo iskustvo sukoba.Dejton nije stvorio neutralnu strukturu koju svi mogu jednako naseljavati. Stvorio je okvir koji svaka grupa čita kroz sjećanje na sopstveni opstanak. Bošnjaci, koji su pretrpjeli najveće demografske gubitke i vidjeli teritorijalnu fragmentaciju zemlje kao direktnu prijetnju svom fizičkom postojanju, gledaju Dejton prvenstveno kao garanciju protiv podjele.
Za njih sporazum je štit koji sprečava raspad države čiji kolaps je nekada izgledao neizbježan.Složenost institucionalnog sistema, veta i glomazne procedure smatraju se prihvatljivim troškovima jer čuvaju teritorijalni kontinuitet Bosne i Hercegovine. U bošnjačkom narativu Dejton je nesavršen ali neophodan, kompromis koji je zaustavio rat ali mora biti branjen protiv bilo kakvog pokušaja da se oslabe centralne institucije.Iza ovog pogleda leži dubok strah da je decentralizacija jednostavno spor put ka raspadu, strah pojačan sjećanjem na sukob u kojem je geografija određivala život ili smrt.Hrvatska perspektiva proizlazi iz suprotnog iskustva. Hrvati čine najmanji od tri naroda i koncentrisani su u regijama gdje je njihova izborna težina zasjenjena bošnjačkim većinama. U teoriji Dejton ih je stavio na jednaku ustavnu osnovu sa drugim grupama. U praksi dao im je jednakost bez težine.Ponavljani izbor hrvatskog člana državnog predsjedništva od bošnjačkih glasača, protiv preferencije hrvatskih biračkih tijela, potvrdio je njihov osjećaj da sistem njih priznaje simbolički ali ne suštinski. Njihove općine često su vladane koalicijama koje ne odražavaju njihovu demografsku realnost, a struktura Federacije ih ostavlja sa ograničenim političkim uticajem.Za mnoge Hrvate Dejton nije zaštitni aranžman, već neispunjeno obećanje. Nudi priznavanje ali ne uticaj, status bez sigurnosti. Ono što Hrvati traže kroz izbornu reformu nije revizija mira već restauracija njegove originalne ravnoteže. Vide sebe kao najmanje brojnu ali najizloženiju zajednicu, most između Zapadnog Balkana i Centralne Evrope, ali tretiranu kao odbacivi komponent sistema dizajniranog da izbjegne uznemiravanje većih aktera.Ovo iskustvo strukturalne marginalizacije pojačano je ponavljajućim izbornim fenomenom koji je postao najjasniji simbol hrvatske političke nemoći. Predsjedništvo Bosne i Hercegovine izgrađeno je na pretpostavci da svaki konstitutivni narod bira svog predstavnika. Logika je jednostavna i osnovna.U bosanskom ustavu, konstitutivni narodi nisu kulturne kategorije već ustavni subjekti sa kolektivnim političkim pravima.Bošnjački član predstavlja Bošnjake, srpski član predstavlja Srbe, a hrvatski član predstavlja Hrvate.Ovaj aranžman je trebalo garantovati balans, priznavanje i jednakost među grupama koje su ušle u mir iscrpljene i duboko skeptične jedna prema drugoj. Bio je to jedan od esencijalnih zaštitnih mehanizama Dejtona, mehanizam dizajniran da spreči dominaciju većine i osigura da suverenitet uvek bude dijeljen.U praksi ovaj princip je sistematski potkopan. Željko Komšić, koji drži hrvatsko mjesto u predsjedništvu, izabran je više puta gotovo isključivo od bošnjačkih glasača. Njegove izborne pobjede su numerički legitimne ali politički razorne jer čine ustavnu logiku besmislenom.Hrvatska biračka tijela ga u velikoj mjeri odbijaju, ali on ponavljano preuzima dužnost kroz podršku demografske većine koju je Dejton eksplicitno dizajniran da ograniči. Ono što je namijenjeno kao mehanizam jednakosti postalo je instrument većinske poluge.Svaki izbor Komšića potvrđuje za Hrvate da njihova formalna prava ne prevode u suštinsku reprezentaciju i da njihov status kao konstitutivnog naroda je zaštićen u jeziku ali ne u praksi. Efekti ove dinamike erodirali su hrvatsko povjerenje u državu dublje od bilo kakvog zakonodavnog spora ili institucionalnog sukoba.Hrvati sve više gledaju Bosnu i Hercegovinu kao okvir u kojem njihov politički glas može biti nadjačan po volji. Njihov zahtjev za izbornom reformom stoga nije nacionalistički projekat već molba za restauraciju pariteta koji je Dejton obećao. Insistiraju da nijedna zajednica ne može biti smatrana jednakom ako nema kapacitet da izabere osobu koja govori u njeno ime.Hrvatski narativ frustracije nije ukorijenjen u secesionističkoj namjeri već u iskustvu da bude predstavljen od nekoga izabranog protiv njihove ogromne volje. To je najjasniji primjer kako sistem dizajniran da zaštiti sve grupe postepeno je skliznuo ka privilegovanju jedne na račun druge.Fenomen Komšić stoga je više od izborne anomalije. To je najvidljiviji znak da se ravnoteža zamišljena u Dejtonu nagnula, da je jedna grupa stekla sposobnost da oblikuje reprezentaciju druge i da međunarodni čuvari sistema nisu voljni ispraviti neravnotežu jer bi to otkrilo krhkost poretka koji pokušavaju očuvati.Zapadne diplomate povremeno izražavaju razumevanje za ovu žalbu, ali nijedan Visoki predstavnik nikada se nije usudio nametnuti rješenje, i nijedno pregovaračko poglavlje EU nikada nije bilo uslovljeno njegovim rješavanjem. Neravnoteža se tretira kao žalosna ali nepromjenjiva činjenica demografskog života – previše eksplozivna da se dira, previše očigledna da se ignoriše.Srpsko tumačenje Dejtona ukorijenjeno je u posebnoj istorijskoj uspomeni.
Za Srbe mirovni sporazum nije apstraktni ustavni tekst već ugovor koji je garantovao političku autonomiju Republike Srpske i definisao granice državnog autoriteta. Oni gledaju postratne decenije ne kao prirodnu institucionalnu evoluciju već kao postepenu eroziju tog ugovora.Kompetencije koje su nekada pripadale entitetima prenesene su naviše kroz odluke nametnute od Visokog predstavnika umjesto postignute kroz domaći konsenzus. Zakoni su prepisivani bez parlamentarnog autoriteta, zvaničnici smenjivani bez sudskog pregleda, i institucije na nivou države proširivane kroz mehanizme nikada sadržane u originalnom sporazumu.Ono što je zamišljeno kao balans moći postalo je, u njihovim očima, postepena centralizacija izvršena od eksternog autoriteta. Branjenje autonomije entiteta stoga se tumači ne kao secesionizam već kao ustavna vjernost, odbijanje da se pregovarani sporazum transformiše u fleksibilni instrument tumačen po volji od međunarodnih aktera.Ova tri tumačenja ne koegzistiraju mirno. Sudarju se u svakoj institucionalnoj debati i svakom reformskom prijedlogu. Bošnjački strah od fragmentacije sudarja se sa hrvatskim strahom od političkog brisanja. Hrvatski zahtjev za istinskom jednakošću sudarja se sa bošnjačkim insistiranjem na pluralističkoj reprezentaciji. Srpsko insistiranje na originalnim uslovima Dejtona sudarja se sa zapadnim uverenjem da sporazum mora biti adaptiran da bi se stvorila funkcionalna država.Bosna stoga deluje ne na osnovu dijeljenih ustavnih principa, već na tri nekompatibilne istorijske uspomene. Svaka grupa brani ne samo svoje interese već svoju sopstvenu verziju onoga što zemlja treba da bude.Arhitektura države je neraskidiva od emocionalne geografije rata. Dejton je zamrzao frontove, ali nije harmonizovao narative koji su iz njih proizašli. Politički sistem Bosne nije samo složen.
To je sistem u kojem tri različita tumačenja suverenosti koegzistiraju pod jednim pravnim krovom, svako uvjereno da brani jedinstvenu verziju mira koja može garantovati njegov opstanak.Bosna danas stoji na liniji raskola između dvije suprotstavljene koncepcije kako se politički poredak gradi i održava. Jedna tvrdi da suverenost može biti inženjerizovana i nadzirana neodređeno. Druga priznaje da suverenost mora biti vršena čak i nesavršeno ako država ikada treba sazrijeti u politički subjekt umjesto da ostane objekt međunarodnog upravljanja.Sjedinjene Američke Države oprezno se pomiču prema potonjoj.Evropa ostaje predanja prvoj.Nijedna demokratija ne bi prihvatila neizabranog stranog zvaničnika ovlaštenog da smenjuje guvernera, prepisuje zakonodavstvo, nadjačava ustavne sudove i sankcioniše izabrane lidere bez sudskog pregleda. Međutim, ovo ostaje normalno ustavno stanje Bosne i Hercegovine.Godišnjica Dejtonskog sporazuma nije proslava mira već podsjetnik na granice upravljane suverenosti, iluzije eksterne kontrole i političku adolescenciju koja rezultira kada je odgovornost uskraćena predugo.Bosna je stabilna, ali stabilnost zvuči šuplje bez supstance suverenosti. Stabilnost bez slobode ne može opstati. To je odgađanje. To je pažljivo upravljana intermisija u kojoj suverenost ostaje teorijska, čekajući trenutak kada čuvari odstupe i zemlja konačno mora odlučiti kakvu državu namerava postati.Bosna i Hercegovina ne zahtijeva dublji nadzor. Zahtijeva povratak političke odgovornosti onima koji moraju živjeti sa posljedicama svojih izbora.Trideset godina poslije Dejtona, mir traje, ali suverenitet ostaje suspendovan. Država ne može sazrijeti dok je vladana vanjskom rukom. Suverenost, poput vjere, opstaje samo gdje se živi.
https://www.americanpostliberal.com/p/the-collapse-of-liberal-internationalism
Filip Gašpar
