Osim najužem krugu specijalizovanih proučavalaca srpske nacionalne prošlosti, Mitropolijski-patrijaršijski arhiv u Sremskim Karlovcima i njegovi fondovi su za širu javnost prava nepoznanica. Sa druge strane, reč je o najstarijem sačuvanom arhivu dokumenata na srpskom jeziku i jezicima drugih naroda sa kojima su Srbi dolazili u kulturni i politički dodir.
Može se reći da je Srpska crkveno-narodna arhiva u Sremskim Karlovcima, kako je pod ovim imenom do 1949. godine ova institucija funkcionisala, jedan od najznačajnijih arhiva za ranu modernu istoriju Jugoistočne Evrope i, verovatno, najznačajniji arhivski repozitorijum na transverzali Beč – Stambol.
Sremski Karlovci, centar srpskog crkvenog života XVIII i XIX veka, nacionalna žila kucavica, podjednako je udaljen od simboličkih i realnih kulturnih središta evropskog kontinenta: Rima, Atine i Carigrada (Istanbula). Uređenje tamošnjeg crkvenog arhiva je preduzeto u prvoj polovini XVIII veka, kada su vlasti Habzburške monarhije, na granici prema Osmanskoj carevini, nastojale da se kancelarijsko poslovanje Crkve „ilirsko-srpskog naroda“, nacije koja je učestvovala na njihovoj strani u ratu 1683-1699. godine i kasnije, drži u zadatom poretku.
Sremski Karlovci su bili mesto rezidencije, prebivanja i služenja mitropolita i arhiepiskopa srpskog naroda, gradić koji se kroz crkvenu misiju izgradio u otmeni kulturni centar. Jedna strana kulturnog života i rada u Sremskim Karlovcima bio je narodni arhiv i sa njim povezana arhivistika. Razvoj sremskokarlovačkog arhiva ide paralelno sa građenjem reprezentativne Saborne crkve u Sremskim Karlovcima (sredina XVIII veka), a njegovo postojanje uz Mitropolijsku biblioteku značilo je svojevrsnu potvrdu kulturnog statusa srpskog naroda. Srbi su na prostoru Srednjeg Podunavlja, zatim Potisja, Pomorišja, krajevima između Save i Drave, naslonjenim prema jugu na balkansko zaleđe, stariji politički činilac od prisustva i vlasti Habzburga. Kada su se interesi Pećkog patrijaršijskog trona i dinastije Habzburga poklopili i kada je dogovorena borba za hrišćansku slobodu Balkanskog poluostrva, nastao je poseban period ne samo u istoriji Srpske Pravoslavne Crkve, već i evropskoj istoriji novog veka.
Deklaratorija iz 1779. godine predviđa jednim svojim članom revnosno beleženje i vođenje crkvene administracije: „Treba voditi parohijalne protokole ili matrikule: kršteni, smrtni, venčani i ispovedni, u svim parohijama po uvedenim štampanim knjigama, i te knjige imaju vladike i prote, kada obilaze parohije, najtačnije pregledati“. Opšti pravni akt koji je uveden kasnije, Konzistorijalna sistema, 1782. godine proširuje administrativne zadatke i na statističke podatke: „…a spomenuti iskaz postavljenih i nepostavljenih sveštenika, kao i broj pravoslavnih (nesjedinjenih) kuća treba savesno čuvati u arhivu; ujedno starati se najsavesnije i o tome da pravoslavni mesni parosi matrikukle ili protokole: krštenih, venčanih i umrlih tačno i savesno vode“.
Pragmatičnu stranu arhiva u Sremskim Karlovcima naglašavao je Jovan Muškatirović (1743–1809), pravnik i advokat srpskih fruškogorskih manastira kada uoči Temišvarskog sabora 1790. godine piše, naglašavajući mitropolitu Mojseju Putniku značaj pravnih spisa koje poseduje Crkva za pravnu borbu i očuvanje starih povlastica: „Pokazuje arhiva narodna koja saderžava originalnu instalaciju Isaije Đakovića, sa vesma mnogi pečati i polnomoščija“. Isto tako, i Simeon Piščević (1731 –1798) je zapisao: „Karlovci su glavni grad čitavoga našeg naroda i rezidencija srpskoga mitropolita. Tu se čuvaju narodne privilegije i sva arhiva“.
