Srbi su prilikom doseljavanja na Balkan u svojoj novoj domovini zatekli romanizovane Vlahe i romanske gradove na Primorju. Srbi su bili podeljeni u više oblasti, koje su privremeno bile objedinjene pod Časlavom. Hrišćanstvo se širilo iz dva suprostavljena centra Rima i Carigrada. Vera je bila korišćena za širenje političke prevlasti. Na jednom delu srpske zemlje je prevladao rimokatolicizam a u drugom pravoslavna vera. Srbi su težili da očuvaju svoju samostalnost i borili su se jedno vreme protiv prevlasti Vizantije a kasnije i od Bugarske. Posle sloma Bugarske opet su smorali da se bore protiv prevlasti Vizantije. Zbog svoje težnje za nezavistošću bili su kažnjavani od sila koje su u tom trenutku bile nadmoćne. Prvo je predvodila u borbi za samostalnost Duklja, a kasnije Raška. Pobedila je Raška pod Nemanjom, i okupila sve srpske zemlje sem Bosne. Srbi su koristili slabljenje vojne moći Vizantije. Borbu za nezavisnost pratilo je osnivanje autokefalne srpske pravoslavne crkve. Koristili su ono što im je odgovaralo i od Istoka i od Zapada. Prihvatili su sa jedne strane tada visoku kulturu Vizantije, a sa druge tehniku u preradi rude i oklope sa Zapada. Pravoslavna crkva isticala je svetorodnu dinastiju Nemanjića, ignorišući raniju srpsku istoriju. Zbog toga su kasniji pisci srpske istorije za raniju srpsku istoriju morali da se oslone sem nesigurnog Barskog letopisa popa Dukljanina na strane izvore, prvenstveno vizantijske. Od ranije tradicije opstao je samo kult Svetog Vladimira. Srpska država i kultura su pod Nemanjićima dostigli svoj vrhunac posle čega je sledio pad i osmansko osvajanje. Oslanjajući se na visoku kulturu Vizantije srpski pisci su pisali svoja žitija vladara i svetaca kao i “pletenije sloves”. Jezik književnosti bio je srpska redakcija crkvenoslovenskog jezika kojim su pisana žitija a na starosrpskom jeziku su pisana diplomatska prepiska, zakoni i viteški romani. Crkvenoslovenski je služio za uzvišene teme a starosrpski za svakodnevni život. Srbi su zajedničkim crkvenoslovenskim jezikom bili povezani sa Bugarima i Rusima.Istorija
Tokom borbi sa Osmanskim prodiranjem Srbi koji su nastavili borbu su se povlačili na sever, ka Ugarskoj. Srbi su nastojali da očuvaju tradicije svoje države. Kroz kosovski zavet težili su da borbom oslobode svoju zemlju. U svim srpskim zemljama zajedničke su bile svest o srpskom imenu, jeziku, pismo ćirilica i kult Svetog Save koga su poštovali kako pravoslavni, tako i muslimani i katolici. Slavljen je i Đurđevdan. Turci su nametali pokorenom stanovništvu shvatanje da je vera važnija od nacije. Tokom osvajanja Balkana Osmanlije su prihvatili između ostalih i srpski kao jezik diplomatske prepiske. Ako samog sebe ne poštuješ ni drugi te neće poštovati.
Pod otomanskom vlašću srpska pravoslavna crkva trudila se da sačuva ono što je ostalo od srpskih državnih tradicija. Pretvorila je srednjovekovni sabor u predstavničko telo, uvodeći niže sveštenstvo i narodne predstavnike. Književnost je nastavljena po manastirima. Pravoslavni Srbi pod turskom vlašću otvarali su svoje štamparije. U njima su štampali uglavnom knjige religioznog sadržaja. One su bile popularne i među katolicima. Franjevci su sa svoje strane štampali pobožne knjige na srpskom. U vreme kada je srpska pravoslavna književnost bila svedena na manastire i po koju štampariju, javlja se renesansna književnost u Dubrovniku i Boki Kotorskoj. Pisana je na latinici, a ugledala se na susednu Italiju. Kasnije dubrovački pisci su propagirali zajedničku borbu slovenskih naroda protiv osmanskih osvajača kroz slovinstvo. Njihova poruka bila je ograničena na Primorje, sve do pojave Kačićevog Razgovora ugodnog naroda slovinskog koji se raširio u obliku narodnih pesama.
Za razliku od ranijih seoba u seobi iz Stare Srbije na teritoriju Habsburške monarhije 1690 godine prešla je uz mase Srba i tadašnja elita srpskog naroda. Srbi koji su prebegli iz Stare Srbije nastojali su da se prilagode novoj vlasti. Uprkos carskim privilegijama kojima je Srbima u Habsburškoj monarhiji garantovana sloboda veroispovesti i crkvena uprava, vršeni su brojni pritisci na sprovođenju Unije. Ostali su Srbima crkveno-narodni sabori i crkvene opštine. Srpska književnost bila je do tada pisana na srpskoj redakciji crkvenoslovenskog. Pošto im je u početku bilo zabranjeno da štampaju svoje knjige Srbi su tražili pomoć od Rusije. Dolaskom ruskih učitelja i zahvaljujući knjigama koje su doneli i njihovim školama postepeno je prihvaćen ruskoslovenski jezik. Austrijska vlast je pokušala da nametne ikavicu i latinično pismo. Srbi su uspeli da sačuvaju ćirilicu i mešani jezik između srpskog i crkvenoslovenskog. Srpski prosvetitelji na čelu sa Dositejom Obradovićem smatrali su da jezik mora da bude razumljiv svima. Slavenosrpski je trebao da bude razumljiv ali da zadrži prestiž crkvenoslovenskog i apstraktne pojmove koji su bili potrebni. (Knezova ima puno Knjaz je samo jedan)
Srpski pregaoci osnivali su društva koja su trebala da podrže jačanje srpske nacionalne svesti. Prvo od takvih društava bilo je Matica srpska. Ta društva su se bavila sitnim ali upornim radom. Zrno po zrno pogača. Kamen po kamen palača.
Vuk je vodio borbu za čist narodni jezik uz podršku Kopitara. Na kraju su njegova shvatanja pobedila. U osnovi je bio čist seoski jezik sa pesmama, bajkama, … kao jedina osnova književnosti, ali bez apstraktnih pojmova koji nisu bili potrebni seljacima. Pisci su se oslanjali na narodne umotvorine, a nisu izučavali književnu baštinu. Njegove pristalice su kao filolozi čistili jezik od slavizama. Turske i nemačke reči nisu im smetale. Na slavenosrpske pisce bačen je veo zaborava. Time je srpska književnost bila oslabljena. Na primer Miloš Crnjanski je za pisanje Seoba koristio Memoare Simeona Piščevića. Vukovom reformom je sa jedne strane olakšano opismenjavanje, a sa druge Srbi su bili svedeni na seljački govor i izloženi pretežnom uticaju visoke kulture Zapada. U Sterijinom komadu “Kir Janja” glavni junak ponavlja “grčku mudrost” citirajući je na grčkom. U Nušićevom komadu “Dr” otac šalje svog sina da studira u Hajdelbergu i odatle donese diplomu, koja je za njega značila prestiž. Pod kraljem Milanom Obrenovićem Srbija se u spoljnoj politici podčinila Austro-Ugarskoj. Nasuprot Srbiji Crna Gora je bila uz Rusiju i zato je uživala njenu podršku. Rusi su tada davali stipendije za učenje u školama u Rusiji i izdržavali Djevojački institut “Carice Marije” na Cetinju. Oni koji su završili škole u Rusiji skrenuli su pažnju domaćoj javnosti na značajne pisce ruske književnosti. Njihovim prevodima oslabljena je tadašnja potpuna prevlast Zapada. Javlja se ideologija prvo ilirizma, pa zatim slovinstva u Dalmaciji i na kraju integralnog jugoslovenstva sa tvrdnjom da su Srbi i Hrvati jedan narod. Uprkos iskrenosti pojedinaca koji su sledili te ideje, posebno Hrvata sa Primorja, to se na kraju pretvaralo u pokušaje Hrvata da privuku deo srpskog stanovništva i pretvore ih u Hrvate. Posle 1900 godine nastao je Beogradski stil, književni jezik u Srbiji. Posle Prvog svetskog rata došlo je dolaska brojne obrazovane ruske emigracije u zemlju, čime je oslabljen pretežni uticaj Zapada na Srbe. Sa svoje strane rodoljubiva društva preuzimala su veliki deo zadataka koje država nije ni htela ni mogla da uradi. Sokoli su organizovali diletantske pozorišne sekcije u svojim društvima i otvarali bioskope. Iako sveslovenska organizacija sokoli su se uz napredak težili očuvanju tradicije. Slavili su Vidovdan, Savindan, Đurđevdan, … . Arhitekta Momir Korunović, član uprave Saveza Sokola bio je vodeći arhitekta nacionalnog stila. Besplatno je projektovao mnoge pravoslavne crkve i sokolske domove.
Posle Drugog svetskog rata komunisti su potisnuli građanski sloj i crkvu. Uništili su uticaj ruske emigracije. Umesto rodoljubivih društava koje su zabranili, osnivali su svoje organizacije. Za njih je nije postojala nikakva duhovnost. Njihova parola bila “mi gradimo prugu, pruga gradi nas”. Svojim zabranama za njih nepoželjnih pisaca oslabili su kontunuitet srpske književnosti. Odmah posle rata okrenuli su se Sovjetskom Savezu i zemlju su preplavili prevodi ruskih knjiga i filmovi. Posle Rezolucije IB vlast se okrenula Zapadu i uprkos ponekim filmovima i knjigama iz komunističke Istočne Evrope, postojao je apsolutan uticaj Zapada od filmova, televizijskih serija, pa do knjiga i stripova. Iako se vlast hvalila učešćem Jugoslavije u pokretu nesvrstanosti u kulturi se nije osetio bilo kakav uticaj iz tih zemalja.
Koristeći se pokušajima dela vlasti da se neko vreme pokažu liberalnim, književnici su vodili borbu protiv vlasti u zemlji. Podržali su studentske proteste 1968 godine, ali šire mase nisu učestvovale u protestima, tako da su u svojoj borbi za vreme SFRJ bili uglavnom izolovani. Borili su se protiv uklanjanja Njegoševe kapele na Lovćenu. Književnici su ipak nastavili svoju borbu do uvođenja višestranačja.
Posle razbijanja Jugoslavije prevlast Zapada nastavila se do današnjeg dana. Današnje režimske i opozicione televizije uporno prikazuju filmove i televizijske emisije iz Titovog doba. Istovremeno u serijama prikazivanim na televizijama pokušavaju da diskredituju Srpsku pravoslavnu crkvu. Nacionalni pregaoci nastoje da obnove sećanje na ranije pregaoce i rodoljubiva društva kao primer za ugled sadašnjim generacijama. Od prošlosti se ne živi, ali je važna za nacionalni identitet srpskog naroda. Javnost mora da zna šta smo bili i šta smo sada.
Srbi su nastojali da očuvaju svoju nezavisnost uprkos nadmoći pojedinih sila koje su nastojale da nametnu svoju veru i zajedno sa verom i kulturu. Cena otpora je bila velika. Prihvatali su samo ono što im je odgovaralo. Dolazilo je do brisanja istoriskog pamćenja, ali su Srbi nastojali da se tome odupru kako su znali i umeli. U sukobu sa Habzburzima oslanjali su se na tradicije svoje države i njenu kulturu koja je bila pod uticajem Vizantije. Austrija je htela da nametne svoj model visoke kulture. Posle pobede vukovih pristalica srpski jezik je sveden na jezik sela, čime je stvorena prilika za prevlast uticaja visoke kulture sa Zapada. Nasuprot Srbima Rusi su pošto je Staroslovenski bio mrtav jezik, unosili ruske reči. Pošto nisu izbacili slavenske reči iz svog jezika, zadržali su prestiž koji je imao crkvenoslovenski jezik. Srbi su se koristili ruskom književnošću nasuprot pretežnom uticaju Zapada. Šta se dešava kada se popusti pred prevlašću mogli su da nauče iz istorije na primeru Vlaha koji su živeli pre njih na istom prostoru a koji su u potpunosti bili romanizovani. Posle obnove višestranačja srpski pregaoci nastoje da omoguće narodu da uči iz grešaka u prošlosti da ih ne bi ponavljao. Trude se da otrgnu od zaborava srpsku kulturnu baštinu. Smatraju da je brisanje pamćenja koje su sprovodili ranije vlasti nanelo veliku štetu srpskom narodu. Nastoje da istovremeno spreče potpunu kulturnu hegemoniju zapadnih zemalja, težeći raznovrsnim kontaktima iz više različitih kultura
Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije
