Porast stanovništva Srbije od 1834. do 1910. godine

„Dugi period ratova od 1788. do 1815. godine loše se odrazio na broj stanovnika pašaluka. Prema procenama, jedna trećina stanovnika je za vreme Prvog srpskog ustanka 1804-1813. umrla ili se odselila, tako da je 1817/1818. još samo oko 300.000 ljudi u ovoj oblasti. Beogradski pašaluk je opusteo i zarastao u šume. Knez Miloš je 1834. sproveo popis stanovništva, koji je obuhvatio i novopripojene gradove Negotin, Zaječar, Knjaževac, Aleksinac, Ivanjicu i Loznicu. Teritorija je sada obuhvatala oko 38.000 km², na kojoj je bilo registrovano 678.192 lica. Bilo je 17,9 stanovnika po km² . Od toga je samo 6% živelo u gradskim naseljima. Broj stanovnika je od 1834. do 1874. udvostručen i iznosio je 1.353.890. Sada je u proseku bilo 35,8 stanovnika po km². Udeo gradskog stanovništva uvećao ce od oko 6% do dobrih 10%, iako se procentualni odnos između stanovnika grada i sela skoro uopšte nije promenio. U apsolutnim brojevima, porast gradova je bio još značajniji: umesto oko 40.000, sada je u gradovima živelo skoro 140.000 ljudi. Kada je Srbija dobila državnu samostalnost 1878, teritorija Kneževine još više se uvećala i sada je iznosila ukupno 48.313 km², uključujući i gradove na jugu Srbije, Niš, Pirot i Vranje. U Kraljevini Srbiji je 1890. živeo 2.161.961 stanovnik, dakle 44,7 ljudi po km². Godine 1910. bilo je tačno tri miliona, odnosno 60,3 ljudi po km².

Od sredine 19. veka stopa smrtnosti u Srbiji lagano je opadala. Priliv iz okolnih oblasti stalno je bio veliki, a natalitet je krajem 19. veka bio jedan od najviših u Evropi: oko 1900. godine 53,8% srpskog stanovništva bilo je ispod dvadeset godina starosti. Srbija se nalazila u tzv. demografskoj tranziciji. Ipak, Srbi nisu u narednim decenijama menjali ponašanje u pogledu sklapanja braka, rađanja i migracija. Sve do međuratnog perioda nije došlo do seobe stanovništva sa sela u grad, što je bilo karakteristično za zapadnu Evropu. Procentualni udeo seoskog stanovništva od 1900. godine čak je ponovo porastao, pa je 1910. na selu živelo 86,9% ukupne populacije. Rast gradova je posle 1890. zaustavljen i postojao je jedino zahvaljujući doseljavanju mladih. Natalitet u gradovima je stagnirao u poslednjoj četvrtini 19. veka. Na primeru Beograda može se steći utisak o demografskoj eksploziji u provinciji: iako je glavni grad na prelasku u 20. vek imao sličan porast stanovništva kao i švajcarski gradovi u isto vreme, tamo je živelo samo oko 3% stanovništva Srbije. Na selu već od 1900. godine nije bilo dovoljno ni hrane ni posla. Beda je dostigla vrhunac u međuratnom periodu.“

Nataša Mišković, Bazari i bulevari, Beograd 2010, 90-91.