Kada su se početkom 2000. godine u jednoj televizijskoj emisiji našli tadašnji episkop zahumsko-hercegovački Grigorije i pokojni muftija Muamer Zukorlić, u debati koja je načelno bila posvećena pomirenju naroda, ostala je upečatljiva jedna replika. Odgovarajući efendiji, episkop Grigorije je primjetio da „efendija govori o Kosovu i Metohiji kao da je Zanzibar“, ukazavši mu da, kada nabraja uništavanje muslimanskih svetinja, svjesno prećutkuje hronologiju i razmjere stradanja srpske baštine. Podsjetio je tada vladika na paljenja srpskih crkava, manastira i grobalja na Kosovu i Metohiji, koje je efendija Zukorlić pokušao da „pokrije jednom džamijom u Beogradu“.
Mislilo se, naravno, na Bajrakli džamiju koja se našla na udaru bezumne mase tokom Martovskog pogroma 2004. godine. Ipak, propustio je tada efendija da kaže da je upravo jedan pravoslavni velikodostojnik stao u odbranu te iste džamije. Pred razjarene navijače i bijesnu masu izišao je mitropolit Amfilohije, moleći ih i braneći im da uništavaju svetinju – na šta i danas, kao na istinski herojski čin, redovno podsjeća časni beogradski muftija Mustafa Jusufspahić. Takođe, odgovarajući na kritike zbog rušenja džamije u Trebinju, episkop Grigorije je uzvratio kontraargumentom: muftija Zukorlić zaboravlja da spomene da je prije toga minirana i do temelja srušena Saborna crkva u Mostaru, te da je potpuno devastiran manastir Žitomislić.
Poenta ovih podsjećanja nije u jalovom nadmetanju čiji je grijeh veći i ko je u ovoj nesreći ispao veća žrtva. Suština je u tome da zlo nikada ne kreće iznenada, ni iz čega. Postoji spirala, jasna hronika svakog zločina, duboki uzroci i kontekst vremena koji su mu prethodili. Tragedija koja je zadesila narode na ovim prostorima nije eksluzivno vlasništvo niti monopol samo jedne strane. I zlo i patnja imaju svoje korijene, a svođenje kompletne istorije na jedan izolovan trenutak, jedan događaj ili jedan ograničeni period nije samo pojednostavljivanje prošlosti — to je banalizovanje zla i duboko poniženje za sve stvarne žrtve.
Ovaj fenomen naročito dolazi do izražaja u danima oko Vidovdana. Svjedoci smo pokušaja da se ovaj zavjetni, sveti srpski dan na silu ugura u politički kontekst devedesetih godina i svede na okvire jedne kratke epohe ili jedne političke figure. Nije teško pogoditi da je riječ o Slobodanu Miloševiću – ličnosti koja, kako vrijeme prolazi, postaje univerzalno utočište svih hulja i zgodan paravan za srbofobne narative.
Istorijska pamet i hronologija tih krugova staje u samo dva Vidovdana: onaj iz 1989. i Miloševićev govor na Gazimestanu, i onaj iz 2001. godine kada je bivši predsjednik izručen Haškom tribunalu. Prema njihovom tumačenju, zlo na Balkanu je počelo 1989. a pobijeđeno 2001. godine. I ništa od toga nije tačno. Niti su zla počela sa Miloševićem, niti su se sa njegovim izručenjem krajem završila. To izručenje bilo je najveće poniženje novije srpske istorije.
Tu se iznova vraćamo na onaj fenomen selektivnog sljepila koji je svojevremeno demonstrirao muftija Zukorlić. Oni koji Gazimestan označuju kao ishodište i uzročnik svih kasnijih sukoba – iako taj govor suštinski nije bio „velikosrpski“, jer je Milošević tada grčevito spašavao Jugoslaviju i partiju, a ne Srbiju ili Kosovo i Metohiji – svjesno prećutkuju ono što je tome prethodilo. Propuštaju da kažu da su šiptarske separatističke grupe još 1981. godine zapalile Pećku patrijaršiju, kada su izgorjeli i neprocjenjivo vrijedni ljetopisi.
S obzirom na to da su u tom trenutku u konaku boravile monahinje, episkop i turisti, namjera da se fizički likvidira srpsko monaštvo bila je više nego očigledna. Sa druge strane, spaljivanje drevnih hronika imalo je jasan cilj — zatiranje materijalnih tragova vjekovnog srpskog identiteta na Kosovu i Metohiji. Vladika slavonski Jovan je u jednoj svojoj izjavi upravo paljenje Pećke patrijaršije označio kao stvarni početak raspada Jugoslavije. Nepostojanje političke volje tadašnjeg sistema da se taj slučaj rasvijetli, da se pronađu i kazne krivci, te pravljenje trulih kompromisa zarad prividnog „bratstva i jedinstva“, zapravo je bila ona prva iskra koja je pokrenula kobnu spiralu zla.
Ignorisanje tako monstruoznog zločina osokolilo je secesioniste da nastave sa podrivanjem države, dok su tromi i ideološki zaluđeni srpski komunisti svojim pasivnim držanjem sopstveni narod i Crkvu ostavili bez ikakve institucionalne zaštite. Nakon toga, progon i incidenti su samo metastazirali iz godine u godinu.
Da se ova analiza ne bi pretvorila u puku istorijsku rekapitulaciju, moramo se vratiti na samu suštinu: oni koji danas kreiraju i održavaju narativ o isključivoj srpskoj krivici, vrlo svjesno i planski izolovanjem događaja brišu kontekst koji bi taj isti narativ u potpunosti obesmislio. Paljenje Pećke patrijaršije je samo jedan, ali paradigmatičan primjer. Mnogo tragičnija činjenica je to što ni sami Srbi danas ne znaju dovoljno o ovakvim događajima iz sopstvene prošlosti, pa zbog toga nisu u stanju da argumentovano objasne i odbrane sve ono što se dešavalo kasnije.
Upravo to nepoznavanje sopstvene istorije, i to one koja se odigrala gotovo juče, predstavlja najjače oružje u rukama antisrpskih faktora. Oni svaku konstrukciju, laž ili poluistinu mogu bez otpora da pretvore u dominantnu istinu – samo zato što na našoj strani često nema ko, nema čime i nema na osnovu čega da im odgovori.
Zato istinsko suočavanje sa prošlošću ne smije biti pristajanje na tuđe, osakaćene hronologije koje počinju i završavaju tamo gdje to drugima odgovara. Bez potpunog konteksta i pamćenja svjesno prećutanih uzroka, srpski narod će ostati zarobljen u tuđim krivicama, a Vidovdan u tuđim tumačenjima. Na kraju, spirala zla se ne prekida ćutanjem i kompromisima, već cjelovitom istinom.
Aleksandar Stojanović za Kompasinfo
